برگردان به زبان ساده
تو خلیلِ وقتی ای خورشیدهش
این چَهار اطیار رهزن را بکش
تو ای خورشید فهم مانند ابراهیم که از آتش نجات یافت این چهار مرغ سرکش را سر ببر
زانک هر مرغی ازینها زاغوش
هست عقل عاقلان را دیدهکَش
زاغ وقتي بالاي سر مُرداري مي رسد، ابتدا چشمهايش را در مي آورد، مولانا مي فرمايد اين چهار خصلت ناپسند نيز مانند زاغ عقل انسان را از او بيرون مي کشند و او را تباه مي سازند (کوري معنوي)
چار وصف تن چو مرغان خلیل
بسمل ایشان دهد جان را سبیل
مثل حضرت ابراهیم که آن چهار مرغ را سر برید،سر بریدن این چهار مرغ جان را به سوی حقیقت راهی میکند
ای خلیل، اندر خلاص نیک و بد
سر ببرشان تا رهد پاها ز سد
هوش مصنوعی: ای خلیل، در راه نیکی و بدی، آنها را از میان بردار تا پاها از موانع رها شوند.
کل توی و جملگان اجزای تو
بر گشا که هست پاشان پای تو
همه تویی و هرچه هست برای توست، زیرا همه آنها تحت تأثیر وجود تو هستند.
از تو عالم روح زاری میشود
پشت صد لشکر سواری میشود
هوش مصنوعی: از تو، عالم روح به زاری میافتد و پشت سر صدها سواره نظام قرار میگیرد.
زانک این تن شد مقام چار خو
نامشان شد چار مرغ فتنهجو
زیرا این بدن جایگاه آن چهار خوی حیوانی است و نامشان به چهار مرغ فتنه تبدیل شده است.
خَلق را گر زندگی خواهی ابد
سر ببر زین چار مرغ شوم بد
هوش مصنوعی: اگر میخواهی مردم را به زندگی واقعی برسانی، باید از این چهار مرغ بد و ناپسند رهایی یابی.
بازشان زنده کن از نوعی دگر
که نباشد بعد از آن زیشان ضرر
آنها را به زندگی جدیدی برگردان که بعد از آن ضرری به تو نرسانند
چار مرغ معنوی راهزن
کردهاند اندر دل خَلقان وطن
چهار خلق و خوی فتنه گر در دل خلق وطن کرده و راه را برایشان سد کرده است
چون امیر جمله دلهای سَوی
اندرین دور ای خلیفهٔ حق توی
دلهایِ سَوی = دلهای راست و درست و پاک.
سر ببر این چار مرغ زنده را
سر مدی کن خَلق ناپاینده را
هوش مصنوعی: سر این چهار مرغ زنده را بریده و از هیچ چیزی برای ایجاد آثاری که پایدار نیستند، استفاده نکن.
بط و طاوسست و زاغست و خروس
این مثال چار خُلق اندر نفوس
هوش مصنوعی: این جمله به چهار نوع خلق و صفت در انسانها اشاره دارد که به نمادهایی مانند بط، طاووس، زاغ و خروس نسبت داده شدهاند. هر یک از این نمادها نمایانگر ویژگیها و خصوصیات خاصی در افراد هستند. به طور کلی، این جمله بیانگر تنوع در خلق و خوی آدمها و تفاوتهای رفتاری و شخصیتی است.
بط، حرصست و خروس آن شهوتست
جاه چون طاوس و زاغ اُمنیتست
بط نماد حرص و طمع است و خروس نمایانگر شهوت و آرزوهای نفسانی است. طاوس جاه و مقام و زاغ امنیت و زندگی طولانی است
مُنیتش آن که بُوَد اومیدساز
طامع تأبید یا عمر دراز
طامع تابيد: آزمند عمر ابدي
بط حرص آمد که نوکش در زمین
در تر و در خشک میجوید دفین
بط به خاطر طمع و حرص خود در زمین، چه در حالت مرطوب و چه در حالت خشک، به دنبال چیزهای خوردنی میگردد
یک زمان نبود معطل آن گَلو
نشنود از حکم جز امر کُلوا
حتي يک لحظه هم گلوي اردک استراحت نمي کند و مدام در حال خوردن است، انگار که از دستورات فقط امر خوردن را شنيده است.
همچو یغماجیست، خانه میکَند
زود زود انبان خود پر میکند
مانند غارتگری که خانه هارا غارت میکند و کیسه خود را پر میکند
اندر انبان میفِشارد نیک و بد
دانههای دُر و حبات نخود
و در کیسه خود هر چیز بدرد بخور و آشغالی را جمع میکند
تا مبادا یاغیی آید دگر
میفِشارد در جوال او خشک و تر
تا اینکه مبادا دیگر کسی پیدا شود و زود تر از او آن ها را بخورد.هر چیزی را از آن خود میکند
وقت تنگ و فرصت اندک، او مخوف
در بغل زد هر چه زودتر بیوقوف
که وقت بسیار کمی دارد و ترس دارد که نتواند همه آن ها را بدست آورد و بی وقفه در حال خوردن است
لیک مؤمن ز اعتماد آن حیات
میکند غارت به مَهل و با اَنات
اما مؤمن به خاطر اعتمادش به حیات ابدی با آرامش و حوصله به کارها میپردازد.
آمِنست از فوت و از یاغی که او
میشناسد قهر شه را بر عدو
هوش مصنوعی: او از خطر مرگ و دشمنی یاغی در امان است، چرا که قهر و خشم شاه را نسبت به دشمنانش میشناسد.
آمنست از خواجهتاشان دگر
که بیایندش مزاحم صرفهبر
هوش مصنوعی: من از کسانی که به دنبال مشکلسازى هستند، احساس امنیت میکنم، زیرا مطمئنم که آنها نمیتوانند به راحتی به من آسیب برسانند.
عدل شه را دید در ضبط حشم
که نیارد کرد کس بر کس ستم
هوش مصنوعی: در این بیت، به عدل و انصاف پادشاه اشاره میشود که در رفتارهای اطرافیانش مشخص است. هیچ کس نمیتواند به دیگری ظلم کند یا بر او ستم روا دارد، زیرا پادشاه بر اوضاع نظارت دارد و عدالت را برقرار کرده است. در این حالت، همه تحت تأثیر این عدالت قرار دارند و از ظلم و ستم دور هستند.
لاجرم نشتابد و ساکن بود
از فوات حظ خود آمن بود
هوش مصنوعی: پس به ناچار، کسی که از بهرهمندی خود آگاه باشد، نمیتواند بیاراده حرکت کند و در جا بماند.
بس تانی دارد و صبر و شکیب
چشمسیر و مؤثرست و پاکجیب
مؤثر: ايثارگر
کین تانی پرتو رحمان بود
وان شتاب از هزهٔ شیطان بود
هوش مصنوعی: این دنیا نور و رحمت خداوند را دارد و این جنب و جوش و تحرک ناشی از وسوسههای شیطانی است.
زانک شیطانش بترساند ز فقر
بارگیر صبر را بِکشد به عقر
هوش مصنوعی: چون شیطان انسان را از فقر بترساند، صبر را از او میگیرد و او را به ناامیدی میکشاند.
از نُبی بشنو که شیطان در وعید
میکند تهدیدت از فقر شدید
هوش مصنوعی: از پیامبری بشنو که شیطان در مورد فقر و تنگدستی به تو وعده و تهدید میدهد.
تا خوری زشت و بری زشت و شتاب
نی مروت نیتانی نی ثواب
هوش مصنوعی: اگر به دیگران بدی و آسیب برسانی، خودت نیز زشت و بدخواه میگویی، و با این رفتار نه مروت را رعایت کردهای و نه به پاداش خوبیها دست پیدا خواهی کرد.
لاجرم کافِر خورد در هفت بطن
دین و دل باریک و لاغر، زفت بطن
هوش مصنوعی: بنابر این، شخص کافر در هفت لایه از دین و دل خود را میخورَد و در نتیجه، معنای عمیق و گستردگی ایمان را در درون خود به صورت نازک و ضعیف احساس میکند، در حالی که در بطنهای مختلف زندگیاش، در تضاد با آن، غنای فکری و روحی را به صورت فشرده و پرظرفیت تجربه میکند.