بخش ۱ - سرآغاز

بشنو از نی چون قصه‌ها برای گفتن دارد؛ قصه‌ها و سخن‌هایی که از جدایی‌ها شکایت می‌کند.

(می‌گوید) که از روزی که از نیستان مرا بریده‌اند‌، مرد و زن با من هم‌نوا گشته‌اند. (مرا نواخته‌اند)

دلی می‌خواهم که از (درد) فراق و دوری پاره‌پاره باشد، تا برای او از درد اشتیاق برای وصال بگویم.

هر کسی که از اصل خویش جدا گشت، در پی یافتن روزگار شادی و وصل و بازگشت به اصل خود است.

من برای هر دسته و گروهی (و همه نوع آدم) نواختم و با آنها هم‌نوا شدم، هم‌نشین غمگینان و شادان شدم.

هرکسی که با خودبینی و ظن خود با من یار گشت، نوای درونی مرا درنیافت و نغمه‌ای از من نشنید.

راز من از نوا و آهنگ من جدا نیست، اما چشم و گوش، آن بصیرت را ندارند که این را ببینند.

روح از بدن جدا نیست و روح و بدن همواره با هم هستند ولی کسی توان دیدن روح را ندارد. ( یا تن و جان از هم جدا نیستند (اما ما فقط تن را می‌بینیم و) کسی اجازه دیدن جان را ندارد)

این (سخن) و نوا، آتش (و عشق سوزان) است و به آن به دیده باد منگر؛ هرکسی در او این آتش نیست، نیست بادا!

نوایی که از نی می‌شنوی و  تورا شیدا می‌کند، آهنگ عشق است و این نیستی (بی‌منی) که جان تو را مست می‌کند، جوشش عشق است. (یا: آن نغمه و نوایی که در نی هست، آتش عشق است و آن مستی و گرمی که در می هست، آن نیز از آتش عشق است.)

نی، یار و هم‌نشین آنها شد که از یاری جدا شده‌اند؛ و آهنگ‌ها و نواهایش رازهای ما را فاش و عیان کرد.

آیا کسی مانند نی هم کشنده و هم درمانگر دیده‌است؟ آیا کسی همانند نی هم غمگسار و هم دردمند دیده‌است؟

نی از راه پر‌خون و خطر می‌گوید و قصه‌های عشق مجنون را روایت می‌کند.

محرم و شنونده این راز و هوشیاری‌، جز بی‌هوش و دور از خود نیست‌؛ همچنانکه فقط گوش، مشتری و شنونده زبان است.

در غم‌های فراوان ما روزهای بسیاری سپری شدند و روزهای زیادی با سوز و گریه گذشت.

اگر عمر و روزها گذشت هیچ باک نیست و غمی نیست؛ تو با من بمان ای که چون تو پاک نیست.

هر کسی بجز ماهی (که شایسته بودن در این آب است) از این آب سیر شد، و هرکسی که این روزی‌ قسمتش نبود، روزش به‌پایان رسید (بی‌آنکه چیزی نصیبش شده باشد)

حال یک انسان پخته و بالغ را هیچوقت یک انسان خام که عاشق نشده، درک نمی‌کند؛ پس باید سخن را کوتاه کرد و خاموش شد.

ای پسر، خود را آزاد کن و از قید و بندها رها شو. تا کی می‌خواهی در بند طلا و نقره (مادیات) بمانی؟

اگر بتوانی آب دریا را در کوزه بریزی فقط به اندازه یک روز توست. ( در همه موارد زندگی این اصل ثابت است. به طور مثال هرچقدر هم که ثروتمند باشی جز یک دست لباس نمی‌توانید بپوشید و جز سه وعده غذا گنجایشش را ندارید)

انسان حریص هیچگاه ظرف نگاهش پر نمیشود در حالی که اگر میخواهی به بالاترین مرحله انسانیت برسی باید همچون صدف خودش را محبوس در خویش کند و از غیر چشم پوشی کند تا به مروارید وجود برسد

هر کسی که عاشق شد و درد عشق را چشید، او از حرص و تمام عیب‌ها پاک گشت.

درود بر تو ای عشق خوش‌سودا و خوش‌فکر ما! ای درمان‌کننده تمام دردهای ما!

ای کسی که درمان غرور و نام و ننگ ما هستی ای درمان‌کننده و دانای بی‌نظیر همچون افلاطون و جالینوس.

جسم خاکی از عشق بود که بر افلاک و به معراج رفت، از عشق بود که کوه به‌رقص درآمد و چابک شد.

آنچه که به طور جان بخشید و مست کرد، عشق بود و آنچه همچون صاعقه بر موسی آمد و او را بیهوش کرد، عشق بود. (خرَّ موسی صعقا اشاره است به آیه ۱۴۳ از سوره اعراف)

اگر به همدم و همساز خودم بپیوندم، من هم مانند نی گفتنی‌ها را می‌گفتم و راز دل می‌گشودم

هرکه از یار و هم‌زبانی جدا شد‌، بی‌زبان و خاموش و بی‌نوا گشت؛ اگرچه صد صدا و نوا داشته باشد.

وقتی که عمر گل به پایان رسید و فصل خرمی گلستان گذشت‌، دیگر از بلبل چیزی نخواهی شنید.

هرچه هست معشوق است و عاشق پرده و حجابی بیش نیست، آنچه‌که زنده است معشوق است و عاشق، مرده و بی‌جانی بیش نیست.

اگر معشوق و عشق به عاشق توجه نکند وای بر عاشق زیرا او همچون پرنده‌ای بی‌بال و پر می‌شود.

اگر نور و عشق یارم همراه من نباشد و یاری نکند آنگاه هوش من چه سود دارد؟

عشق از من می‌خواهد که این راز را آشکار کنم، آیینه اگر نگوید و آشکار نکند، کی آیینه باشد؟

آینهٔ تو دانی که چرا نمی‌گوید و آشکار نمی‌کند؟ زیرا زنگار از رخ و روی آن، پاک نشده است.