برگردان به زبان ساده
مشتی خسیس ریزه که اهل سخن نیند
با من قران کنند وقرینان من نیند
هوش مصنوعی: افراد بخیل و کوچکمقدار که اهل گفتوگو نیستند، با من همنشینی میکنند، در حالی که افرادی که در کنار من هستند، اینگونه نیستند.
چون ماه نخشبند مزور از آن چو من
انجم فروز گنبد هر انجمن نیند
هوش مصنوعی: زیبایی من مانند ماه است که از زیباییهای چهرهاش میدرخشد و چون من درخشش ستارهها را در هر جمعی تحت تأثیر قرار میدهم، هیچگاه فراموش نمیشوم.
از هول صور فکرت من در قیامتند
گرچه چو اهل صور فکنده کفن نیند
هوش مصنوعی: از ترس صدای صور (بوق قیامت) فکر من در حال تردد است، هرچند که مانند کسانی که از مرگ میزنند، کفن بر تن ندارم.
پروردگان مائدهٔ خاطر منند
گر خود به جمله جز پسر ذوالیزن نیند
هوش مصنوعی: مراقبتم بر آنچه در دل دارم خاستگاه میشود. همه چیزهایی که مورد توجه من هستند، فقط فرزندان ذوالیزن نیستند.
بل نایبان یاوگیان ولایتند
زیرا که شه طغان جهان سخن نیند
هوش مصنوعی: این بیت میگوید که جانشینان قدرت، در حقیقت نمایندگان حقیقی ولایت هستند، چرا که سخن و اظهارات شاه، بهخوبی نمایانگر مقام و جایگاه او نیست.
گاوی کنند و چون صدف آبستنند لیک
از طبع گوهر آور و عنبر فکن نیند
هوش مصنوعی: گاوی را به وجود میآورند و همانند صدفی که درونش مروارید دارد، اما از طبیعت خود چیز ارزشمندی نمیآورد و فقط بار سنگینی را بر دوش دارد.
چون طشت بیسرند و چو در جنبش آمدند
الا شناعتی و دریده دهن نیند
هوش مصنوعی: زمانی که سر طشتها نیست و در حرکت میآیند، تنها نتیجهای که به همراه دارند، نیتهای نامناسب و رفتارهای زشت است.
گاه فریب دمنهٔ افسون گرند لیک
روز هنر غضنفر لشکر شکن نیند
هوش مصنوعی: گاهی فریب و نیرنگ دمنه (نماد فریبنده) انسان را مبهوت میکند، اما روزی فرا میرسد که هنر و قدرت غضنفر (نماد شجاعت و قهرمانی) باعث شکست دشمنان میشود.
چون ارقم از درون همه زهرند و از برون
جز کآبش رنگ رنگ و شگال شکن نیند
هوش مصنوعی: چون ارقم از درون تمامی زهرها را دارد و از بیرون فقط آب رنگی و شکنندهای دارد.
اوباش آفرینش و حشو طبیعتند
کالا به دست حرص و حسد مرتهن نیند
هوش مصنوعی: افراد بیخاصیت و اضافی در دنیا وجود دارند که تنها به دست طمع و حسادت دیگران وابسته هستند و به خودی خود ارزش چندانی ندارند.
اندر چه اثیر اسیرند تا ابد
زان جز شکسته پای و گسسته رسن نیند
هوش مصنوعی: انسانها تا ابد در بند چیزهایی هستند که به آنها عادت کردهاند و فقط گاهی در موقعیتهای خاص، به دلیل شکستهایشان یا مشکلاتی که دارند، متوجه محدودیتهای خود میشوند.
گویند در خلافه ولیعهد آدمیم
مشنو خلافشان که جز ابلیس فن نیند
هوش مصنوعی: میگویند که در مقام رهبری و ولیعهدی انسانها قرار داریم، اما به حرفهای مخالفان توجه نکنید؛ زیرا جز شیطان، هیچکس توان حریف شدن با ما را ندارد.
گویند عیسی دگریم از طریق نطق
برکن بروتشان که به جز گور کن نیند
هوش مصنوعی: میگویند عیسی به نوعی دیگر از بیان و گفتار پرداخته است، از راه خود کنار برو و بگذار آنها به جز مردن، فکر دیگری نداشته باشند.
خود را همای دولت خوانند و غافلند
کالا غراب ریمن و جغد دمن نیند
هوش مصنوعی: این بیت به موضوع غرور و خودبزرگبینی اشاره دارد. شخصی خود را با نامها و القاب پرآوازه و خوشفرم معرفی میکند، اما در واقعیت از وضعیت خود غافل است و مانند یک پرنده عادی که در شرایطی نامناسب زندگی میکند، است. این نشاندهنده تفکر اشتباه و خودشیفتگی است، که فرد به چیزی بیش از آنچه که هست، باور دارد.
بر قلههای کوه ریاضت کشیدهاند
ارباب تهمتند ولی برهمن نیند
هوش مصنوعی: افراد قدرتمند و متهم، در بلندیهای سختی و زحمت قرار دارند، اما برهمنها در آرامش و سکون زندگی میکنند.
از روی مخرقه همه دعوی دین کنند
وز کوی زندقه به جز اهل فتن نیند
هوش مصنوعی: بسیاری در برابر ظاهر میتوانند ادعای دیانت کنند و به طور کلی در حاشیه دین رفتار کنند، اما در باطن و در کوی حقیقت تنها کسانی که دچار فتنه و آشفتگی هستند، باقی میمانند.
چون شمع صبحگاهی و چون مرغ بیگهی
الا سزاید کشتن و گردن زدن نیند
هوش مصنوعی: تو مانند شمعی در صبح زود هستی و مانند پرندهای که بیوقت نغمه نمیزند، سزاوار است که کشته شوی و گردنت زده شود.
من میوه دار حکمتم از نفس ناطقه
و ایشان ز روح نامیه جز نارون نیند
هوش مصنوعی: من از نفس آگاه و خردمند خود، میوههای حکمت را به دست میآورم و آنها (دیگران) تنها از روح ناآگاه خود بهره میبرند که نتیجهای جز آتش و ویرانی ندارد.
جمعند بر تفرق عالم ولی ز ضعف
موران با پرند و سپاه پرن نیند
هوش مصنوعی: در این دنیا همه در کنار هم هستند، اما از آنجا که مورچهها ضعیف هستند، نمیتوانند همچون پرندگان و سپاه آنان به طور مؤثر جمع شوند.
تازند رخش بدعت و سازند تیر کید
اما سفندیار مرا تهمتن نیند
هوش مصنوعی: در اینجا شاعر میگوید که دشمنان میخواهند با ترفند و نیرنگ به او حمله کنند و از سوی دیگر، او به خود میبالد که به شخصیت قهرمان بزرگ و بینظیر خود، یعنی تهمتن، افتخار میکند و احساس قدرت و شجاعت میکند. در واقع، او به رغم تهدیدها و چالشها، به خود اعتماد دارد و به قهرمانیش تکیه میکند.
فرعونیان بیفر و عونند لاجرم
اصحاب بینش ید بیضای من نیند
هوش مصنوعی: فرعونیان که فاقد مقام و یاری هستند، در نتیجه، کسانی که بینش و بصیرت دارند، به قدرت و توان من دست نمییابند.
خود عذرشان نهم که جعل پیشهاند پاک
ز آن طالبان مشک و نسیم سمن نیند
هوش مصنوعی: من خود را از عذرخواهی کنار میکشم چون آنان که به دست آوردن عطر مشک و نسیم سمن مشغولند، در حقیقت به کارهای ناپاکی دست زدهاند.
آری به آب نایژه خو کردهاند از آنک
مستسقیان لجهٔ بحر عدن نیند
هوش مصنوعی: بله، آنها به آب نایژه عادت کردهاند، چرا که افرادی که به بیماری آب آوردگی مبتلا هستند، به عمق دریاهای آرام و امن عادت نکردهاند.
بل تا مرض کشند ز خوانهای بد گوار
کارزانیان لذت سلوی و من نیند
هوش مصنوعی: این بیت به مفهوم این است که تا زمانی که از مجالس نیکو و خوشایند دور هستیم و در کنار کسانی که خوشی و آرامش به ما نمیآورند، به سختی و رنج دچار خواهیم شد. در این حالت، لذت و آسایش دور از دسترس ما قرار دارد و من هرگز نمیتوانم از آن بهرهمند شوم.
بینا دلان ز گفتهٔ من در بشاشتاند
کوری آن گروه که جز در حزن نیند
هوش مصنوعی: بیداران دلها از حرفهای من شادماناند، اما گروهی که فقط در غم زندگی میکنند، مانند نابینایان هستند.
جائی است ضیمران ضمیر مرا چمن
کارواح قدس جز طرف آن چمن نیند
هوش مصنوعی: جایی وجود دارد که یاد و خاطرات من در آنجا مانند چمنی سرسبز و با طراوت است و هیچ چیز جز این مکان روحانی نمیتواند به من آرامش بدهد.
نساج نسبتم که صناعات فکر من
الا ز تار و پود خرد جامه تن نیند
هوش مصنوعی: من بافندهای هستم که هنر فکرم تنها از تار و پود خرد تشکیل شده و لباس وجودم را نمیبافد.
نجار گوهرم که نجیبان طبع من
جز زیر تیشهٔ پدر خویشتن نیند
هوش مصنوعی: نجار گرانقدر من، طبع نیکوکار من از زیر دست و ابزار پدرش فراتر نمیرود.
وین جاهلان ملمع کارند و منتحل
ز آن گاه امتحان به جز از ممتحن نیند
هوش مصنوعی: این افراد نادان، کارهای خود را به زیبایی جلوه میدهند، اما در زمان امتحان، تنها کسی که میتواند آنها را بررسی کند، خود امتحانکننده است.
از نوک خامه دفتر دلشان سیه کنم
کایشان زنخ زنند، همه خامه زن نیند
هوش مصنوعی: از لبهی قلم دفتر دل آنها مینویسم که در جملههایشان به گونهای زیبا و دلنشین به نظر میرسد، در حالی که همه به زیبایی و مهارت نمینویسند.
آنجا که من فقاع گشایم ز جیب فضل
الا ز درد دل چو یخ افسرده تن نیند
هوش مصنوعی: در جایی که من از جیب فضل خود میدهم، فقط از درد دل است و نه از افکار سرد و بیاحساس.
معصوم کی شوند ز طوفان لفظ من
کز نوح عصمت الا فرزند و زن نیند
هوش مصنوعی: آیا واقعاً کسی میتواند از طوفان کلمات من در امان بماند؟ مانند نوح که تنها فرزند و همسرش در برابر طوفان مصون ماندند.
در کون هم طویلهٔ خاقانیند لیک
از نقش و نطرتند ز نفس و فطن نیند
هوش مصنوعی: در دنیا، افرادی مانند خاقانی وجود دارند که در ظاهر به نظر میرسد که برای دیگران هم جایگاه و موقعیت خاصی دارند، اما در واقعیت، آنها به خاطر ذات و نبوغ خودشان شناخته میشوند و نه به خاطر موقعیت اجتماعی شان.
حقا به جان شاه که هم شاه آگه است
کایشان سزای حضرت شاه ز من نیند
هوش مصنوعی: واقعاً به جان شاه قسم که خود او نیز میداند، که من هیچ گناهی در حق حضرت شاه نکردهام.