برگردان به زبان ساده
شد برگ رزان زرد ز آذر مه و آبان
شد آب رزان سرخ چو بیجاده تابان
هوش مصنوعی: برگ‌های درختان در فصل پاییز به رنگ زرد درآمده‌اند و آب دریاها و رودخانه‌ها هم به رنگ سرخ و زیبا شده‌اند، همچون تابش روشنایی در بیابان.
دیدار رزان زرد شد و آب رزان سرخ
حکمی که خداوند کند هست صواب آن
هوش مصنوعی: دیدار گل‌های زرد و آب گل‌های قرمز نشان‌دهنده این است که هر چیزی که خداوند تصویب کند، درست و صحیح است.
گر آب ببرد از گل و گلزار مه مهر
پائیز بیاراست بآئین رز آبان
هوش مصنوعی: اگر باران زمین را از گل و گلزار بزداید، آنگاه با زیبایی‌های پاییز، بوی گل رز را در آبان به ارمغان بیاور.
تا زاغ بیابانی در باغ وطن ساخت
شد بلبل خوشبانگ سوی کوه و بیابان
هوش مصنوعی: زمانی که زاغی در کوه و بیابان زندگی کرده و به باغی در وطن خود تبدیل شده، بلبل خوش‌شناسی به آنجا می‌آید.
بیدار شده نرگس و نارنگ ولیکن
در خواب گران رفته گل و لاله خندان
هوش مصنوعی: نرگس و نارنگی بیدار شده‌اند، اما گل و لاله همچنان در خواب عمیق هستند و خندان به نظر می‌آیند.
آن هر دو بدیدار چو اشگ و رخ عاشق
وین هر دو بدیدار چو روی و لب جانان
هوش مصنوعی: این دو نفر در دیدار خود به زیبایی و شگفتی عاشق و محبوب شبیه هستند. در واقع، هر یک از آن‌ها مانند محبوبی هستند که در چهره و لب‌هایش جذابیتی خاص وجود دارد.
تا سیب بکردار زنخدان بتان شد
بفزود مرا مهر بت سیم زنخدان
هوش مصنوعی: با زیبایی‌های حیرت‌انگیز و جذابیت چهره‌ات، محبت و عشق من به تو هر روز بیشتر می‌شود.
تا ابر بکافور بپوشید سر کوه
از باد بدینار بیاراست گلستان
هوش مصنوعی: ابر مانند کافور بر روی سر کوه را می‌پوشاند و باد به زیبایی گلستان را تزئین می‌کند.
آن حور زره پوش و بت سیم بناگوش
آن سرو خرامنده و خورشید درخشان
هوش مصنوعی: آن حور زیبای زره‌پوش و بت نقره‌ای با چهره‌ای دل‌انگیز، آن سرو بلند و خوش‌فرم که آرام و با وقار حرکت می‌کند، مانند خورشید درخشان است.
از مشگ فرو هشته بخورشید دو زنجیر
وز غالیه پیوسته بگلنار دو چوگان
هوش مصنوعی: این بیت به تصویر کشیدن زیبایی‌ها و غنای طبیعت و هنر می‌پردازد. به نوعی اشاره به عطر و بوی خوش مشگ دارد که در حضور خورشید جلوه می‌کند، همچنین به زنجیرهایی که به ظرافت و زیبایی به هم پیوسته‌اند. در ادامه، اشاره به فرش‌های نفیس و گرانبهایی دارد که با گل‌های زیبا تزئین شده‌اند و در مجموع حس زندگی و زیبایی را در دل می‌پروراند.
نقش لب و دندانش بچین گر بنگارند
گردد چو دلم خون لب فغفور بدندان
هوش مصنوعی: اگر نقش لب و دندان او را بکشند، دل من به اندازه‌ای درد خواهد کشید که مانند خون می‌شود. لب او مثل فغفور (شیر) بر دندان‌هایش نقش بسته است.
ترسم که همی بکسلد از ایمان ز دل من
تا بر رخ او کفر ظفر یافت بایمان
هوش مصنوعی: می‌ترسم که ایمانم از دلم برود و به جای آن کفر بر چهره‌اش پیروز شود.
او را بخریدم بتن و هست به از دل
او را بگزیدم بدل و هست به از جان
هوش مصنوعی: من او را با جسم خریدم و وجودش برایم از دل بهتر است. دل او را برگزیدم و وجودش برایم از جان نیز با ارزش‌تر است.
جان و دل من هست سزاوار بدان بت
چون ملک جهان هست سزاوار بمملان
هوش مصنوعی: روح و قلب من لایق و شایسته آن بت زیباست، چرا که همچون پادشاهی که به مملکتش تعلق دارد، او نیز سزاوار است.
خورشید همه میران بونصر که بسپرد
یزدان بوی و دشمن وی نصرت و خذلان
هوش مصنوعی: خورشید، که نماد روشنایی و زندگی است، به همه انسان‌ها لطف و رحمت می‌دهد، اما خداوند دشمنان او را به شکست و ذلت می‌فرستد.
گر نعمت نعمان بیکی زائر بخشد
بر وی ننهد منت یک لاله نعمان
هوش مصنوعی: اگر کسی به زائر خود نعمت و لطفی از نعمان بدهد، او هرگز نباید انتظار داشته باشد که به او پاداشی مانند یک گل لاله نعمان بدهند.
از هیبت او سندان بگدازد چون موم
با دولت او گل شکفد بر سر سندان
هوش مصنوعی: به خاطر قدرت و شکوه او، مانند موم که بر روی سندان ذوب می‌شود، همه چیز از تأثیر او نرم و تسلیم می‌شود و با وجود او، زیبایی و شکوفایی در بالای آن سندان به وجود می‌آید.
فارغ نشود درگهش از سائل و زائر
خالی نبود مجلسش از مطرب و مهمان
هوش مصنوعی: در هر زمانی درگاه او از درخواست‌کنندگان و زائران خالی نمی‌ماند و مجلس او همیشه پر از شادی و مهمانان است.
از بهر همه پاک گشاده است دل و دوست
وز بهر همه پاک نهاده است می و خوان
هوش مصنوعی: دل و روح همه انسان‌ها برای محبت و دوستی باز است و به همین دلیل، به خاطر عشق و صفای دل، مهمانی و نوشیدنی فراهم شده است.
آنکس که یکی روز بداندیش تو باشد
از کرده خود باشد تا حشر پشیمان
هوش مصنوعی: کسی که روزی نسبت به تو بداندیش است، باید بداند که تا روز قیامت از کار خود پشیمان خواهد بود.
کز هول تو بی درد دلش باشد بیمار
وز بیم تو بی بند بود تنش بزندان
هوش مصنوعی: از ترس تو، دلش بی‌درد شده و بیمار است و به خاطر نگرانی تو، بدنش مانند زندانی، بی‌بند و زنجیر شده است.
پیمانه آنکس بیقین پر شده باشد
کو با تو نیارد بسر وعده و پیمان
هوش مصنوعی: اگر کسی به وعده و پیمان خود عمل کند، می‌توان به او اعتماد کرد که پیمانه‌اش پر شده و خالی نیست.
روی تو بدل بس بود امروز جهان را
شاید که مه و مهر نتابد ز خراسان
هوش مصنوعی: امروز زیبایی تو کافی است تا تمام دنیا را به خود مشغول کند، شاید حتی ماه و خورشید از خراسان نور نتابند.
روز و شب از آنست نگهبان وی ایزد
کوهست جهانرا بشب و روز نگهبان
هوش مصنوعی: روز و شب به عنوان نگهبان، خداوندی است که از این جهان محافظت می‌کند و او مانند کوهی است که در شب و روز از همه چیز پاسداری می‌کند.
تا زرد کند باد خزان برگ رزان را
تا سرخ کند گل را باران ببهاران
هوش مصنوعی: باد خزان باعث می‌شود که برگ‌های درختان زرد شوند و باران بهار باعث می‌شود که گل‌ها به رنگ قرمز دربیایند.
چون برگ رزان خصم تو از باد خزان زرد
روی تو چو گل باد ز می سرخ بباران
هوش مصنوعی: زمانی که برگه‌های خزانی به خاطر وزش باد زرد رنگ می‌شوند، چهره‌ات مانند گل‌های سرخ از شراب می‌درخشد.
