برگردان به زبان ساده
تنم به گونهٔ نال و دلم به گونهٔ نیل
جهان ز نیلم نال و روان ز نالم نیل
هوش مصنوعی: بدن من مانند نالهای است و دلم مانند رنگ نیل. جهان به خاطر نالهام ناله میکند و روح من به خاطر نالهام به نیل میماند.
چو نیل چشم من است از گریستن شب و روز
چراست جای نهنگ اندر آن دو چشم کحیل
هوش مصنوعی: چشمان من مانند نیل است که به خاطر گریه کردن شب و روز پر از غم و اندوه شده است. چرا در آن دو چشم پر از درد و غم، جای نهنگ را میتوان مشاهده کرد؟
رفیق رنجم تا عشق با من است رفیق
عدیل دردم تا هجر با من است عدیل
هوش مصنوعی: دوست من در زمان ناراحتی و درد همراه من است، و در لحظات جدایی و دوری نیز کسی مثل او در کنارم نیست.
دلم به سان هوا آمد از هوای حبیب
تنم به سان خیال آمد از خیال خلیل
هوش مصنوعی: دل من مانند هوایی است که به خاطر عشق محبوب به وجود آمده، و بدنم همچون خیال خلیل، از آن خیال پر شده است.
بتی که قدّش چون قول عاشق آمد راست
مهی که قولش چون پشت عاشق آمد کیل
هوش مصنوعی: این بیت به توصیف زیبایی و ویژگیهای عشق و عاشقانه اشاره دارد. در آن، قد و قامت معشوق به قد عاشق تشبیه شده و با ناز و زیبایی او مقایسه گردیده است. همچنین، در مقابل، مه و تابش نور آن نیز به پشت عاشق تشبیه شده که نمادی از حمایت و پشتیبانی است. به طور کلی، این بیت نشاندهندهی عمق احساسات و ارتباطات عاشقانه است.
به روی خلد و به لب سلسبیل و من کردم
دل و تن از پی آن خلد و سلسبیل سبیل
هوش مصنوعی: در بهشت و کنار رودهای زلال که پر از عشق و زیبایی است، من دل و جانم را برای دستیابی به آن خلد و نعمتها قرار دادهام.
به سان خضر پیمبر همیشه زنده بُوَم
اگر بیابم بر سلسبیلِ دوست سبیل
هوش مصنوعی: اگر همچون خضر، پیامبر همیشه زنده باشم، در صورت دسترسی به راهی خوش و شیرین برای نزدیک شدن به دوستم، آن را پیش خواهم گرفت.
مرا بس است بدین درد روی زرد گواه
مرا بس است برین انده آب دیده دلیل
هوش مصنوعی: من به همین درد ناشی از چهرهی زردم قانع هستم، و گواهی بر اندوه من همین اشکهایی است که از چشمانم جاری میشود.
همی گریزد صبرم ز عشق آن بتروی
چنان که خیل گریزد ز جنگ میر جلیل
هوش مصنوعی: صبردیگر طاقت نمیآورد و از عشق آن معشوق زیبا فرار میکند، همانطور که کسی که ترسیده است و در برابر جنگ یک فرمانده بزرگ و شجاع میگریزد.
جمال و جاه جهان شهریار ابومنصور
که روزگار به دیدار او شده است جمیل
هوش مصنوعی: ابومنصور، شهریار جهان، با زیبایی و مقامش، به قدری است که زمان و روزگار زیبایی او را مشاهده کردهاند.
به روز بخشش او و به روز کوشش او
چو قطره باشد نیل و چو پشّه باشد پیل
هوش مصنوعی: بخشش و تلاش او از نظر اثرگذاری بسیار ناچیز است، مانند قطرهای در برابر نیل یا پشهای در برابر فیل.
به تیغ جان بستاند به دست باز دهد
بدین به عیسی ماند بدان به عزرائیل
هوش مصنوعی: با شمشیر جان را خواهد گرفت و دوباره به دست خواهد داد، همانطور که عیسی جان را به زندگی برمیگرداند و عزرائیل جان را میستاند.
رضای او به دل اندر برابر توحید
خلاف او به تن اندر برابر تعطیل
هوش مصنوعی: خوشنودی و رضایت او در واقع در تضاد با اصل یگانگی و توحید نیست، بلکه اگر بخواهیم به آن چشمنوازی کنیم، نیت و رفتار ما باید بر اساس این یگانگی باشد و نباید به سادگی آن را تعطیل و نادیده بگیریم.
ایا زمانه تن و دولت تواش زیور
ایا سپهر سر و همت تواش اکلیل
هوش مصنوعی: آیا زمانه به تو زیبایی و مقام بخشیده است؟ آیا آسمان، تو را تواناترین و برجستهتر از دیگران میداند؟
به گاه جود ندانی که چون بود تاخیر
به گاه حلم ندانی که چون بود تعجیل
هوش مصنوعی: در زمان generosity (بخشش) نمیدانی که تاخیر یعنی چه، و در زمان patience (صبوری) نمیدانی که عجله یعنی چه.
هزار زائر بر درگهت نزول کند
نکرده زائری از درگهت هنوز رحیل
هوش مصنوعی: هزاران زائر به درگاه تو میآیند، اما هیچیک از آنها هنوز از درگاهت رفته و سفر نکردهاند.
اگر نبارد ابرو نبات نارد بر
به رزق خلق پس آن کف کافی تو کفیل
هوش مصنوعی: اگر بارانی بر زمین نبارد و گیاهان رشد نکنند، پس آن چیزی که در دستان تو است، برای تأمین نیازهایت کافی نخواهد بود.
به نزد ایزد مدح تو همچنان تسبیح
به نزد باری شکرت برابر تهلیل
هوش مصنوعی: در نزد خداوند، ستایش تو مانند تسبیح است و شکرگزاری تو همانند تهلیل (خاموشی و تقدیر).
اگر عدوت خورد نوش و وز تو یاد کند
بماند آن نوش اندر کلوش چون نشپیل
هوش مصنوعی: اگر دشمن تو نعمتی به دست آورد و از تو یاد کند، آن نعمت به کام او نمیماند و مانند گلابی که در دهانش بماند، از او دور میشود.
به هیچ دانش گردون نبوده با تو خسیس
به هیچ فضل ستاره نبوده با تو بخیل
هوش مصنوعی: هیچ دانشی در آسمان وجود نداشته که نسبت به تو بخیل باشد و هیچ فزلی در ستارهها نبوده که نسبت به تو خسیس باشد.
ز دست و طبع و دل هرکسی سخاوت و فضل
بکرد سوی دل و دست طبع تو تحویل
هوش مصنوعی: هرکس از دل و دست و خصایص خود، سخاوت و فضیلت نشان میدهد، اما آنچه تو از دل و دست و طبیعتت داری، به من ارائه بده.
ز بهر این همگان سائلند و تو معطی
همه کسی را نقص آید و ترا تفضیل
هوش مصنوعی: به خاطر این، همه از تو درخواست و درخواستکنندگی دارند، و تو به همه عطا میکنی. اگر کسی نقصی داشته باشد، این به تو افزونی و برتری میبخشد.
به فضل و دانش پیری به رای و بخت جوان
به جود و فضل کثیری به سال و ماه قلیل
هوش مصنوعی: با تجربه و دانش پیران، که حاصل سالها علم و آگاهی است، میتوانند با تدبیر و شانس جوانان که کمتر از زمانشان است، منافعی به دست آورند. به این ترتیب، علم و تجربه بیشتر از زمان کمی که جوانان در اختیار دارند، ارزشمندتر است.
نهفته مال همه خسروان برافشاندی
درست گویی بودند خسروانت وکیل
هوش مصنوعی: مال و ثروت همه شاهان را به خوبی و درستی نشان میدهد و این نشان میدهد که آنها واقعاً شاهان و حاکمان خوبی بودند.
زمانه بر تو نیابد به هیچ باب عوض
ستاره با تو نیارد به هیچ روی بدیل
هوش مصنوعی: دنیا هیچ راهی برای تغییر تو ندارد و هیچ چیز نمیتواند جای تو را بگیرد.
خدایگانا از آرزوی صورت تو
تنم شده است نحیف و دلم شده است علیل
هوش مصنوعی: خداوندا، آرزوی دیدن تو باعث شده که بدنم ضعیف و دلم بیمار شود.
همیشه مهر تو ورزم چو مؤبدان آتش
همیشه مدح تو خوانم چو راهبان انجیل
هوش مصنوعی: من همیشه محبت تو را همچون آتشپرستان گرامی میدارم و همیشه نام تو را به زیبایی میگویم مانند خادمین کتاب مقدس.
اگر به خدمت نایم بر تو معذورم
که مر مرا نگذارند از این زمین یکمیل
هوش مصنوعی: اگر نتوانم به سراغ تو بیایم، تقصیر من نیست، بلکه به خاطر این است که نمیتوانند مرا حتی یک قدم از این زمین دور کنند.
اگر فقیر مقصر شدم به خدمت تو
همیشه هست زبانم به مدحت تو طویل
هوش مصنوعی: اگر من در فقر و ناداری گناهی کردهام، همیشه آمادهام تا به تو خدمت کنم و زبانم در ستایش و بزرگی تو هیچ حد و اندازهای ندارد.
همیشه تا خبر زهره باشد و هاروت
چنان که قصهٔ قابیل باشد و هابیل
هوش مصنوعی: این جمله به این معناست که همیشه تا زمانی که داستانها و خبرها درباره زهره و هاروت وجود دارد، همچنان داستانهایی مشابه قصه قابیل و هابیل نیز در میان مردم روایت خواهد شد.
عدوت باد چو هاروت و دوست چون زهره
ولیت باد چو هابیل و خصم چون قابیل
هوش مصنوعی: دشمن تو مانند هاروت است که در فریب و آسیب رسانی مهارت دارد، در حالی که دوست تو مانند زهره، زیبا و دلنشین است. ولیت و حامی تو باید مانند هابیل باشند که معصوم و وفادار است، و خصم و دشمن تو باید مانند قابیل باشد که در کینهجویی و نابودی معروف است.
