برگردان به زبان ساده
تا عدیل دوست گشتم با طرب گشتم عدیل
بر جهان و جان بدیل آرم بدو نارم بدیل
هوش مصنوعی: تا اینکه مانند دوست شدم، با شادی و خوشی همراه شدم. بر جهان و جانم به او مینازم و او را به عنوان جایگزین بهترین چیزها در نظر میگیرم.
گرچه باشم دور از او عشقش به من باشد رفیق
گرچه باشم فرد از او مهرش به من باشد عدیل
هوش مصنوعی: اگرچه من از او دور هستم، عشق او برایم دوست است و اگرچه من از او جدا هستم، محبتش برایم همپیمان میباشد.
مهر آن مه بر دل من چون نشان آبله است
مهر دیگر نیکوان همچون نشان نقش نیل
هوش مصنوعی: عشق و محبت آن معشوق بر دل من مانند نشانهای است که بر اثر بیماری آبله به جا میماند. در حالی که محبت دیگران مانند نشانههایی از رنگ نیل است، که زیبا و دلنشین هستند.
در میان هر دو دل یک میل نبود راه بیش
در میان هر دو تن بوده است کم دریای نیل
هوش مصنوعی: در میان هر دو دل، ارتباط و کشش زیادی وجود ندارد، ولی در میان هر دو نفر، فاصله و جدایی کم است، مانند دریای نیل که به نظر میرسد وسیع باشد اما در واقع عمق و نزدیکی خاصی دارد.
زلف او گردان به رخ همچون حساب هندوی
کش به دست اندر ز عاج و ساج باشد تخت و میل
هوش مصنوعی: زلف او مانند حلقههای پیچیده و حسابهای پیچیده هندی است؛ که با دقت و زیبایی از مواد نرم و خوشرنگ ساخته شده و ظاهری زیبا و دلنشین دارد.
او به ماه و مشگ و نار و سیب با من هست زفت
من به ملک و مال و جان و دل نیم با وی بخیل
هوش مصنوعی: او با ماه، مشک، آتش و سیب در کنار من است، اما من از مال و جان و دل خود نسبت به او بخیل و تنگنظر هستم.
از رخ و زلفینش بر من سوسن و سنبل مباح
وز لب و دندانش بر من شکر و لؤلؤ سبیل
هوش مصنوعی: از چهره و موهایش بوی خوش گل و گیاه به سراغم میآید و از لبها و دندانهایش شیرینی و درخشندگی انگشتری به من میرسد.
بر کران سوسن او حلقههای غالیه
در میان شکر او چشمههای سلسبیل
هوش مصنوعی: در حاشیه گلهای سوسن، زنجیرهای طلایی قرار دارد و در میان شیرینی او چشمههای زلال و خوشگوار وجود دارد.
از روان من سبیل داغ دوری گشت دور
تا به شادی یافتم بر سلسبیل او سبیل
هوش مصنوعی: به خاطر جدایی از تو، روح من در درد و رنج بود تا اینکه با خوشحالی به یاد تو آمدم و درک کردم که تنها راه آرامش من، نزد توست.
روی پر غنجا و غنج و چشم پر تیر خدنگ
آن به نیکوئی منقش این به جادوئی کحیل
هوش مصنوعی: در این تصویر، چهره زیبا و دلربای معشوقهای توصیف شده است که چشمانش چون تیرهای آتشین جذاب و پرشور هستند. همچنین، بر روی بدنش نقوش زیبا و دلنشینی دیده میشود که به او جلوهای خاص و سحری بخشیده است.
موی او تاری و تیره چون روان اهرمن
روی او تابان و رخشان همچو جان جبرئیل
هوش مصنوعی: موهای او تیره و مجعد است، مانند تارهایی که اهرمن به همراه دارد. چهرهاش درخشان و تابناک است، همچون روح جبرئیل.
گر چنو بنگاشتی آزر نگاری داشتی
طاعت آزر بسان طاعت ایزد خلیل
هوش مصنوعی: اگر چنانچه آزر را میپرستیدی، مانند پرستش پروردگار خلیل (حضرت ابراهیم) خداوندگار را احترام و اطاعت میکردی.
زهر پا شد غمزه او مشک ساید زلف او
چون به رزم و بزم و کین و مهر خسرو بوالخلیل
هوش مصنوعی: فتنه و وسوسه چشمان او، همچون زهر عمل میکند و زیبایی زلف او چون مشک، فضا را پر میکند. در این حال، من در میدان عشق و کینه و محبت همچون خسرو بوالخلیل به سر میبرم.
هم قلیل و هم کثیر است او بسان نوبهار
فضلهای او کثیر و سالهای او قلیل
هوش مصنوعی: او هم در کم و هم در زیاد وجود دارد، مانند بهار که نعمتها و فضلهایش فراوان است، اما سالهایش اندک و محدود.
چه نگری سالش کمالش بین کزو عاجز شوند
شهریاران جمال و پادشاهان جمیل
هوش مصنوعی: به آنچه میبینی، توجه کن؛ آن فردی که به کمال و زیبایی رسیده است، طوری است که حتی شاهان و بزرگان زیبایی نیز نمیتوانند به او برسند و در برابر او ناتوان هستند.
از فصیل باره نازیدند شاهان دگر
تا شد از سلطان بریده اصل میران اصیل
هوش مصنوعی: شاهان دیگر از هر سو به زیباییهای بارگاه میبالیدند، تا اینکه نشانههایی از جدایی و فروپاشی در اصل و نسب حکام اصیل دیده شد.
میر سلطان را ز شهرش بر ز خیل خویشتن
باز گردانید خشنود از عطایای جزیل
هوش مصنوعی: سلطان میر را از شهرش با دل خوشی باز گرداندند، چرا که هدایا و لطفهای زیادی دریافت کرده بود.
آنکه سیم خام و زر پخته داند فضل کرد
آهن پاره نداند کردن و روئین فضیل
هوش مصنوعی: کسی که میداند چگونه میتوان از فلزات خام مانند نقره استفاده کرد و آنها را تبدیل به چیزهای باارزش مانند طلا کند، با فضل و دانش است. اما اگر کسی نتواند آهن را به خوبی درک کند و کار با آن را یاد نگیرد، نشاندهنده ضعف اوست.
با سپاه و خیل سلطان آنچنان گستاخ گشت
راست گوئی کرد سالی بیست با سلطان رحیل
هوش مصنوعی: با وجود لشکر و جمعیت سلطان، به گونهای بیپروا شد که راستگویی را برای سالهایی بیست در کنار سلطان ترک کرد.
همت و دستش طویل آمد به رادی و هنر
عمر و ملکش باد همچون همت و دستش طویل
هوش مصنوعی: تلاش و ارادهاش بسیار بالاست و به همان اندازه که دستش گسترده است، عمر و هنر او نیز پایدار و بلندمدت خواهد بود.
گر زمین نارد نبات و ور نبارد آسمان
رزق مردم را کف کافی او باشد کفیل
هوش مصنوعی: اگر زمین گیاهی نرویاند و آسمان هم باران نریزد، آنچه که برای تامین نیاز مردم کافی باشد، همان کفایت میکند.
پیش حلم او زمین همچون هوا باشد لطیف
پیش طبع او هوا همچون زمین باشد ثقیل
هوش مصنوعی: در مقابل فضیلت و بزرگواری او، زمین به نرمی و لطافت هوا به نظر میرسد و در مقایسه با نوع احساس او، هوا به سنگینی و زحمت زمین به نظر میرسد.
مردمیش از قطره باران بیش و از نجم سما
جودش از برگ درختان بیش و از ریک مسیل
هوش مصنوعی: خلق و خوی او از یک قطره باران بیشتر است و generosity او از ستاره های آسمان فراتر. بخشندگی او از برگهای درختان نیز بیشتر است و حالتی مانند روان آب در جویبار دارد.
جان یارانش نباشد فارغ از رود و سرود
جان و خصمانش نباشد فارغ از ویل و عویل
هوش مصنوعی: دوستانش نمیتوانند از رود و آواز زندگی بیخبر باشند و دشمنانش هم نمیتوانند از عذاب و بلوا غافل بمانند.
رای او یار جلال و روی او جفت جمال
نطقهای او صواب و رسمهای او جمیل
هوش مصنوعی: یار او به شکوه و عظمت است و چهرهاش زیباست. سخنانش درست و بینقص است و رفتارهایش نیز دلپذیر و زیباست.
ای نهنگ روز جنگ و پیل روز نام و ننگ
ای به مردی رسته از کام نهنگ و موج نیل
هوش مصنوعی: ای نهنگ که در روز نبرد و جنگ حضور داری، و ای فیل که سمبل نام و ننگ هستی، تو ای مردی که از چنگال نهنگ و امواج نیل رستهای.
هر که زور و در کشیدی رنجها خواهد کشید
با غم و انده شود یار و شود خوار و ذلیل
هوش مصنوعی: هر کسی که در زندگی تلاش و زحمت بکشد، سختیها را نیز تحمل خواهد کرد. او با غم و ناراحتی همراه خواهد شد و در نهایت ذلیل و حقیر میگردد.
چون منوچهری به چهر چون فریدونی به فر
عالمی همچون علی و عاقلی همچون عقیل
هوش مصنوعی: این بیت به توصیف ویژگیهای فردی میپردازد و به کاوش در فضایل انسانی اشاره دارد. شاعر از منوچهری به عنوان فردی با چهرهای زیبا یاد میکند، و فریدون را به خاطر بزرگیش یادآور میشود. در ادامه به صفات مثبت و خردمندی علی (ع) و عقیل اشاره کرده و بر اهمیت این ویژگیها تأکید میکند. در واقع این بیت ترکیبی از زیبایی، مقام و عقل را به تصویر میکشد.
هر حدیث فضلهای مردمان قیلست و قال
فضل تو هرکس همی بیند نه قالست و نه قیل
هوش مصنوعی: هرگونه گفت و گویی درباره فضائل انسانها تنها در حد سخن است، اما فضائل تو آنقدر روشن و محسوس است که هر کسی بتواند آن را ببیند، نیازی به گفتن و نقل کردن ندارد.
آنکه میری چون تو دارد مینخواهد شد فقیر
آنکه شاهی چون تو دارد مینخواهد شد ذلیل
هوش مصنوعی: کسی که زیبایی و جذابیتی چون تو دارد هرگز نمیخواهد در فقر به سر ببرد، و کسی که مقام و بزرگی مانند تو دارد هرگز نمیخواهد حقیر و خوار شود.
دوست شادان از تو همچون بیدل از دیدار دوست
خصم نالان از تو همچون عاشق از هجر خلیل
هوش مصنوعی: دوستان شاد از وجود تو خوشحال و سرمست هستند، مانند کسی که بیتاب دیدار دوستش است. اما دشمنان از تو غمگین و نالاناند، مانند عاشقانی که به دوری خلیل خود عذاب میکشند.
دوستان را دل بخندد چون کند کلکت صریر
دشمنان را جان بکاهد چون کند اسبت صهیل
هوش مصنوعی: دوستان با خوشحالی و دلشاد میشوند وقتی تو با شکوه و زیبایی خود ظاهر میشوی، اما دشمنان با تماشای تو و قدرتت، جانشان به لبشان میرسد و میترسند.
باد گنج و تیغ تو بر دوستان و دشمنان
این یکی دائم سبیل و آن یکی دائم سلیل
هوش مصنوعی: باد و تیغ تو همواره بر دوستان و دشمنان تاثیر میگذارد؛ یکی از این افراد همیشه در حال نیکی و لطف است و دیگری دائماً در حال آزار و اذیت.
از جلالت بنده تخت تو میران جلال
از نبالت خادم خوان تو شاهان نبیل
هوش مصنوعی: به خاطر عظمت تو، بندهات بر تخت تو حکمرانی میکند و از بزرگیات، میهماننوازی تو، شاهان ارجمند به خدمت تو درمیآیند.
خشک باشد با عنانت دجله و نیل و فرات
سست باشد با سنانت اژدها و شیر و پیل
هوش مصنوعی: اگر دجله و نیل و فرات خشک شوند، با قدرت تو به نظر میرسد که اژدها و شیر و فیل نیز ضعیف خواهند بود. این نشاندهندهی تأثیر عظیم و توانمندی خاصی است که فردی میتواند بر دنیای اطرافش بگذارد.
تا علیل و کیل دارد عاشقان را جان و پشت
آرزوی زلف کیل و بویه چشم علیل
هوش مصنوعی: تا زمانی که عشق و آرزو در دل عاشقان وجود دارد، آنها جان و پشت خود را به خاطر زلف و عطر چشمهای محبوب فدای میکنند.
باد جان دشمنان تو علیل از داغ و غم
باد پشت حاسدان تو ز بار درد کیل
هوش مصنوعی: باد، دشمنان تو را به شدت آزار میدهد و آنها در عذاب و ناراحتی هستند. همچنین، افرادی که به تو حسادت میورزند، از بار سنگین درد و رنج رنج میکشند.
دشمنانت را خلیده دل به خار درد و غم
بر تو فرخ روزگار دولت و روز خلیل
هوش مصنوعی: دشمنان تو به خاطر غم و درد تو شاد و خوشحال هستند، ولی تو در روزگار خوب و با سعادت به سر میبری.
