برگردان به زبان ساده
دلم از نرگس بیمار تو بیمارتر است
چاره کن درد کسی کز همه ناچارتر است
دل من از نرگس بیمار(چشم مست) تو بیمار(دردمند)تر است. لطفا درد کسی که از همه ناامیدتر است را درمان کن. در ادبیات فارسی خمار بودن و مست بودن چشم معشوق بارها مورد تحسین و ستایش عاشق قرار گرفته
من بدین طالع برگشته چه خواهم کردن
که ز مژگان سیاه تو نگونسارتر است
من با این با سرنوشت و بخت برگشته چه کار کنم؟ ( کاری از دستم بر نمی‌آید) که از مژه های سیاه تو ویران و واژگون تر است. ویرانی مژه های معشوق مانند مست بودن چشم مورد توجه شاعران و عاشقان قرار دارد.
گر تو اَش وعدهٔ دیدار ندادی امشب
پس چرا دیدهٔ من از همه بیدارتر است
اگر تو به چشمان من امشب وعده دیدار ندادی پس چرا دیدگانم امشب از همه بیدار تر است؟
طوطی اَر پستهٔ خندان تو بیند گوید
که ز تَنگ شکر این پسته شکربارتر است
طوطی اگر دهان خندان تو را ببیند می‌گوید که این دهان از تنگ شکر شیرین تر و شکربار تر است. دهان معشوق به پسته تشبیه شده
هر گرفتار که در بند تو می‌نالد زار
می‌برد حسرت صیدی که گرفتارتر است
هر عاشق و گرفتاری که در کمند و بند عشق تو زاری و ناله میکند حسرت عاشق گرفتار تر را میخورد. به طور کلی داخل ادبیات فارسی جنون و زندان عشق به عقل و آزادی ترجیح داده میشود چرا که غم عشق از دیگر شادی ها شادی آور تر است. عاشق به همین دلیل حسرت افراد عاشق تر را میخورد
به هوای تو عزیزان همه خوارند، اما
گل به سودای رخت از همه کس خوارتر است
تمام عزیزان و خوبان در آرزوی تو خوار و کوچک هستند ولی گل به هوا و آرزوی داشتن چهره تو از همه خوار و خفیف تر است ( چرا که هرگز به زیبایی چهره تو نمیرسد)
گر کشانند به یک سلسله طراران را
طرهٔ پرشکنت از همه طرارتر است
اگر همه‌ی دزدها به خط شوند، همچنان زلف و موی پریشان و پر پیچ و خم تو از همه دزد تر است.( چرا که دل های عاشق زیادی دزدیده است.)
گر نشانند به یک دایره عیاران را
چشم مردم فکنت از همه عیارتر است
اگر عیاران را در یک دایره قرار دهند آن چشم تو که انسان و مردم را از پا درمی‌آورد از همه آنها عیار تر است
گر گشایند بتان دفتر مکاری را
بت حیلت‌گر من از همه مکارتر است
اگر بت ها ( زیبا رویان) دفتر مکاری و حیله گری را باز کنند معشوق حیله گر من از همه مکار و حیله گر تر است
عقل پرسید که دشوارتر از کشتن چیست
عشق فرمود فراق از همه دشوارتر است
عقل پرسید که چه چیزی از کشتن سخت‌تر است؟ عشق پاسخ داد: جدایی از همه چیز دشوارتر است.
تیشه بر سر زد و پا از در شیرین نکشید
کوهکن بر در عشق از همه پادارتر است
اشاره به داستان خسرو و شیرین اثر نظامی دارد. می‌گوید: فرهاد تیشه اش را بر سرش زد ولی پایش را از در معشوقش شیرین نکشید و به عشقش وفادار ماند. به همین دلیل فرهاد کوهکن وفادار ترین عاشق است.
در همه شهر ندیده‌ست کسی مستی من
زان که مست می عشق از همه هشیارتر است
هیچ کس در این شهر مستی من را ندیده است. چرا که مست شراب عشق ( عشق به شراب تشبیه شده ) از همه افراد هشیار تر است. عشق بالا ترین هشیاری است و در ادبیات عاشقانه عارفانه مکرر به این امر اشاره و تاکید شده.
دوش آن صف زده مژگان به فروغی میگفت
که دم خنجر شاه از همه خون‌خوارتر است
دیشب آن مژه های صف شده به فروغی میگفت: که خنجر شاه از همه خونخوار تر است.
سر شاهان جوان بخت ملک ناصردین
که به شاهنشهی از جمله سزاوارتر است
هوش مصنوعی: سر شاهان جوان بخت، یعنی آنکه در دوران جوانی خود بر تخت سلطنت نشسته و در این زمینه، ناصرالدین شاه شایسته‌ترین فرد است.
