بخش ۱۰

پهلوانی جاه‌طلب و قدرتمند به نام «بیژن» وجود داشت که نژادش به خاندانِ بزرگِ طَرخان (اشرافِ تورانی) می‌رسید.

حکومت و اقامتِ او در شهر سمرقند بود و در آن مناطقِ مرزی متحدانِ بسیاری داشت.

هنگامی که ماهویِ تیره‌بخت اسیرِ طمع و جاه‌طلبی شد، نامه‌ای به بیژن فرستاد.

(در نامه نوشت:) «ای پهلوان‌زاده‌ی تندرست! جنگی بسیار پرسود و منفعت برایت پیش آمده است.

پادشاهِ جهان (یزدگرد) با سپاهش اینجا در چنگِ من است؛ او تاج، تخت و تاج پادشاهی را به همراه دارد.

اگر با سپاهت به اینجا بیایی، سرِ او، تاج و تختش، و همچنین خزانه‌ی عظیم و چترِ سیاهِ پادشاهی‌اش، همه از آنِ تو خواهد بود.»

وقتی بیژن نامه را خواند و به اوضاع نگریست، فهمید که ماهویِ جاه‌طلب برای رسیدن به قدرت، دنیا را به بازی گرفته است.

بیژن به وزیر و مشاورش گفت: «ای پیشوایِ راستان! نظر و دوراندیشیِ تو درباره‌ی این ماجرا چیست؟

اگر من شخصاً لشکرم را برای کمک به ماهوی حرکت دهم، آبرو و جایگاهم در اینجا تباه خواهد شد.

(چرا که) امپراتور چین مرا مسخره خواهد کرد و مرا انسانی بی‌شخصیت، حقیر و چاپلوسِ یک خائن خواهد نامید.

اما از طرف دیگر، اگر نروم، خواهند گفت از روی ترس نرفته است و از ننگِ شکست و روزِ جنگ وحشت دارد.»

وزیرِ خردمند به او چنین پاسخ داد: «ای مردِ شیردل و جنگاور!

رفتنِ تو از اینجا برای کمک به شخصِ پستی چون ماهوی و سپس بازگشتنت، برای تو ننگ و کسرِ شأن است.

به جای رفتنِ خودت، به فرمانده‌ات "بَرسام" دستور بده تا با لشکری برای یاری رساندن، به آن میدانِ جنگ برود.

اگر تو با حرفِ ماهویِ سوری شخصاً وارد جنگ شوی، مردانِ خردمند و باوقار، تو را انسانی سبک‌مغز و بی‌ارزش خواهند خواند.»

بیژن گفت: «تصمیمِ درست همین است؛ من شخصاً نباید از جای خود تکان بخورم.»

پس به برسام فرمان داد تا ده هزار سوارکارِ جنگاور و شمشیرزنِ ماهر را بردارد...

...و در شهر مرو آماده‌ی نبرد شود، تا شاید بتواند خزانه‌ی عظیم پادشاهی ایران را به چنگ بیاورد.

سپاهِ توران از بخارا همچون قرقاولی تیزپرواز حرکت کرد و در عرضِ یک هفته به شهر مرو رسید.

در تاریکیِ شب، هنگامِ سحر و بانگِ خروس، صدای طبل‌های جنگی از مرزِ مرو به هوا برخاست.

پادشاهِ ایران از هیچ‌چیز خبر نداشت و اصلاً نمی‌دانست که ماهویِ سوری در خفا دشمن و بدخواهِ اوست.

در تاریکیِ سحرگاه و هنگام سپیده‌دم، سواری با شتاب و دوان‌دوان به نزد پادشاه آمد.

و گفت: «ماهوی پیغام فرستاده که سپاهی از ترکان سر رسیده است؛ اکنون فرمانِ پادشاه چیست؟

آن‌ها فرماندهانِ خاقانِ ترک و امپراتور چین هستند و لشکرشان آن‌قدر عظیم است که زمین تابِ تحملشان را ندارد!»

شاه برآشفت، زرهِ جنگی بر تن کرد و با حرکتِ سپاهش، جهان از گرد و غبار سراسر تیره و تار شد.

هنگامی که پادشاه قدرتِ جنگیِ ترکان را دید، دست برد و شمشیر از غلاف کشید.

مانند فیلی خشمگین به خطِ مقدمِ سپاه آمد و زمین از شدتِ نبرد مانند رودِ خروشانِ نیل به جوشش درآمد.

اما همین‌که یزدگرد به لشکرِ ترکان حمله کرد، هیچ پهلوان و جنگاوری پشت‌سرِ او باقی نماند تا حمایتش کند.

همگیِ آن‌ها به پادشاهِ تاج‌دار پشت کردند و او را در میانِ سوارانِ دشمن تنها گذاشتند و گریختند.

وقتی ماهوی پشت کرد و رفت، پادشاهِ جهان تازه متوجهِ خیانت و نیرنگِ پنهانیِ او شد.

نقشه و تدبیرِ شومِ ماهوی این بود که یزدگرد در محاصره‌ی سپاهِ دشمن تنها بماند (و کشته شود).

شاهنشاه در جنگ بی‌قرار و بی‌رحم شد و به پیاده و سواره، بی‌امان شمشیر می‌زد.

بسیاری از جنگاورانِ نامدار را کشت، اما وقتی کاملاً درمانده و محاصره شد، مجبور به فرار شد.

سوارانِ بسیاری از ترکان در تعقیبِ او بودند، در حالی که او فقط شمشیری کابلی در دست داشت.

یزدگرد خروشان و پرشتاب همچون رعدوبرق می‌تاخت، تا اینکه به آسیابی بر روی رودخانه‌ی زَرق رسید.

پادشاهِ جهان از اسب پیاده شد و برای فرار از دستِ دشمنان، در آن آسیاب مخفی شد.

سوارانِ دشمن همه‌جا را به دنبالِ او گشتند و تمامِ منطقه‌ی زرق پر از همهمه و جستجو برای یافتنِ او شد.

اسبش با افسارِ طلایی، و گرز و شمشیرِ زرین‌غلافش بیرون جا مانده بود.

ترکان با فریاد و خروش همه‌جا را می‌گشتند، و با دیدنِ آن اسب و تجهیزاتِ طلایی، حریص‌تر و پرجوش‌تر شدند.

پادشاه که در خانه‌ی آسیاب مخفی شده بود، (با آن‌همه شکوه) بر روی مقداری علفِ خشک نشست.

رسمِ این دنیای فریبکار همین است؛ فرازش بسیار بلند و نشیبش بسیار عمیق است.

آن زمانی که بخت و اقبالِ او بیدار بود، چرخِ روزگار تختِ پادشاهی‌اش را تا آسمان‌ها بالا می‌برد؛

اما اکنون از تمامِ جهان، سهمش فقط یک آسیابِ مخروبه شد و زهرِ این سقوط، بسیار بیشتر از شهدِ آن پادشاهی بود.

چرا به این دنیای پر از حسرت و تمسخر دل می‌بندی؟ در حالی که هر لحظه ممکن است صدای طبلِ رفتن (مرگ) به گوش برسد.

ناگهان فریادی برمی‌خیزد که بارِ سفرت را ببند، به جای تختِ پادشاهی، تختی جز دخمه‌ی تاریکِ گور نخواهی دید.

پادشاه با دهانی گرسنه و چشمانی پر از اشک، در آن آسیاب ماند تا اینکه خورشید طلوع کرد.

آسیابان درِ آسیاب را باز کرد، در حالی که باری سنگین و مقداری علف بر پشت خود داشت.

مردِ فقیری بود که از قضا نامش «خسرو» بود! خسرویی که نه تختی داشت، نه گنجی، نه تاجی و نه از زندگی لذتی برده بود.

او هزینه‌ی خوراک و زندگی‌اش را از همان آسیاب تأمین می‌کرد و به هیچ کارِ دیگری مشغول نبود.

ناگهان پهلوانی را دید که به بلندیِ درخت سرو است، که مانند فقیری بینوا روی سنگِ آسیاب نشسته است.

افسر خسروانی بر سر داشت و سینه‌اش از لباسِ حریرِ زربافتِ چینی می‌درخشید.

کفش‌هایی طلایی و طرح‌دار به پا داشت و آستینِ لباسش پر از مرواریدهای درخشان و طلا بود.

خسرو (آسیابان) به او نگاه کرد و از آن‌همه شکوه خیره ماند؛ و در اوجِ حیرت، نامِ خدا را بر زبان آورد.

به او گفت: «ای پادشاهِ خورشیدچهره! به من بگو چگونه گذرت به این آسیاب افتاده است؟

آیا آسیابی که پر از گندم، خاک، گرد و غبار و علف است، جای نشستنِ توست؟

تو با این شکوهِ ایزدی، این قامتِ برافراشته و این چهره، کی هستی که قطعاً آسمان تاکنون مانندِ تو را ندیده است؟»

پادشاه به او گفت: «من از ایرانیانم و از دستِ سپاه توران شکست خورده و فرار کرده‌ام.»

آسیابان با شرمندگی و خجالت به او گفت: «من همدمی جز فقر و تنگدستی ندارم.

اما اگر نانِ خشکِ جو به دردت می‌خورد، و این سبزی‌های بی‌ارزشی که از کنارِ جویبار چیده‌ام،

همین‌ها که دارم را برایت می‌آورم؛ آدمِ فقیر همیشه در ناله و حسرت است (چون چیزی برای پذیراییِ شایسته ندارد).»

پادشاهِ جهان به خاطرِ سه روز جنگِ پیاپی، اصلاً فرصتِ غذا خوردن و استراحت پیدا نکرده بود.

شاه به او گفت: «هرچه داری بیاور؛ اما من برای غذا خوردن به «برسم» (شاخه‌های مقدس زرتشتی برای دعای سفره) نیاز دارم.»

مردِ فقیر به‌سرعت سینیِ چوبیِ کهنه‌ای را گذاشت و روی آن سبزی صحرایی و نانِ جو قرار داد.

سپس برای پیدا کردنِ «برسم» با شتاب به راه افتاد و به سوی جایی رفت که در آن دعای مقدس (واژ) می‌خواندند.

او مستقیماً و بی‌واسطه پیشِ رئیسِ منطقه‌ی زَرق رفت تا از او کمی برسم طلب کند.

از آن‌طرف، ماهوی همه‌جا آدم فرستاده بود و در تمامِ دنیا فقط به دنبالِ پیدا کردنِ پادشاه می‌گشت.

رئیس از آسیابان پرسید: «ای مردِ خوش‌بخت! این برسمِ مقدس را برای چه کسی می‌خواهی؟»

خسرو به او گفت: «در آسیابِ من، دلاور و جنگاوری روی علف‌های خشک نشسته است.

قامتِ او مانندِ سروِ راست و بلند است، و چهره‌اش همچون خورشیدی است که شکوهِ ایزدی دارد.

دو ابروی کمان دارد و چشمانی خمار و آشفته؛ با خشم و غرور نفس می‌کشد و ابروانش را سخت در هم گره کرده است.

می‌خواهد با شاخه‌های برسم، دعا (واژ) بخواند؛ اگر تو هم او را ببینی، سزاوار است که از شکوهش حیرت‌زده بمانی.

من در برابرِ چنین مردی، سینیِ چوبیِ کهنه‌ای گذاشتم و نانِ جویی که فقط لایقِ فقیرانی چون خودم است، روی آن قرار دادم!»

رئیس به او گفت: «سریع از اینجا برو و تمامِ این حرف‌ها را دقیقاً به ماهوی سوری بگو!

مبادا آن بدذاتِ پلید، وقتی خودش این خبر را بشنود، ذاتِ خرابش را نشان دهد (و ما را به جرمِ پنهان کردنِ شاه مجازات کند).»

بی‌درنگ آسیابان را به نگهبانی سپرد، و آن مردِ دنیادیده (آسیابان) را به حضورِ ماهوی برد.

ماهوی از آن مردِ بیچاره پرسید: «راستش را بگو! آن شاخه‌های برسم را برای چه کسی می‌خواستی؟»

آن مردِ وحشت‌زده پاسخ داد: «من بارِ گندمم را برداشته بودم و به دنبالِ رزق و روزی‌ام بودم.

درِ آسیاب را با قدرت باز کردم، و ناگهان دیدم که انگار خورشید را با چشمانم می‌بینم!

چشمانش مانند آهوی نری‌ست در هراس؛ چشمانی به سیاهی و عمق تاریکی بعد از نیمه شب.

آسیابِ تاریکِ از نورِ چهره‌ی او مانند خورشید روشن شده است، در حالی که غذایش نانِ خشک و جای نشستنش علف است.

هرکس که تا به حال فرّه ایزدی را ندیده است، باید وصفِ آن را از منِ آسیابان بشنود!

تاجِ او پر از جواهراتِ دست‌نخورده و ناب است، و سینه‌اش از لباسِ حریرِ چینی می‌درخشد.

طراوتِ یک روزِ بهاری در ماهِ اردیبهشت را دارد؛ و هیچ دهقانی تا به حال، سروی به بلندیِ قامتِ او نکاشته است!»