برگردان به زبان ساده
در بر مام و باب خاضع باش
امرشان را ز جان متابع باش
هوش مصنوعی: در نزد والدین باید فروتن و مطیع باشید و از ته دل از آنها پیروی کنید.
محترم دار پیرمردان را
قول استاد و حکم سلطان را
هوش مصنوعی: به بزرگترها و افراد با تجربه احترام بگذار و به حرف استاد و فرمان سلطان توجه کن.
به قوانین مملکت بگرای
با بزرگان مخالفت منمای
هوش مصنوعی: به قوانین کشور احترام بگذار و به بزرگترها و کسانی که در مقامهای معتبر هستند، اعتراض نکن.
اصلهای قدیم را مفکن
چون کهن یافتی قدح، مشکن
هوش مصنوعی: اگر کهنسالان و اصول قدیمی را یافتید، آنها را نشکنید و شکست ندهید.
عیب چیزی مکن به دَم سردی
بهتر از او بیار اگر مردی
هوش مصنوعی: عیبجویی نکن، اگر توانایی بهتری داری، آن را به نمایش بگذار. اگر واقعاً مرد هستی، باید تواناییهای خود را نشان دهی و به جای انتقاد، کار سازندهای انجام دهی.
گفتن عیب کس نسنجیده
میشود عادتی نکوهیده
هوش مصنوعی: انتقاد از دیگران بدون دقت و بررسی کافی، به عادتی ناپسند تبدیل میشود.
عیبجویی چوگشت عادت تو
بسته گردد در سعادت تو
هوش مصنوعی: وقتی که عیبجویی و ایرادگیری برای تو عادت شود، موفقیت و خوشبختیات تحت تأثیر قرار میگیرد.
نیست کس در جهان لاف و گزاف
بدتر از مردمان منفیباف
هوش مصنوعی: هیچ کس در دنیا بدتر از افرادی که به سادگی منفیبافی میکنند وجود ندارد.
کانچه بینند زشت میبینند
دوزخ اندر بهشت میبینند
هوش مصنوعی: هر چیزی را که ببینند، ناخوشایند و زشت به نظرشان میآید، حتی اگر در بهشت باشد، آن را همچون دوزخ میدانند.
گر ز قرآن سخن کنی برشان
خرده گیرند بر پیمبرشان
هوش مصنوعی: اگر از قرآن صحبت کنی، به پیامبرشان انتقاد خواهند کرد.
همه آکنده از خطا و خلاف
تهی از رحم و خالی از انصاف
هوش مصنوعی: همه انسانها پر از اشتباهات و نادرستیها هستند و فاقد رحم و انصاف.
همه از فضل و تقوی آواره
همه بیبندوبار و بیکاره
هوش مصنوعی: همه به خاطر دانش و پرهیزگاری سرگردان و بیهدف شدهاند و هیچکدام محدودیتی ندارند یا کاری انجام نمیدهند.
هرچه آید به دست میشکنند
لیک چیزی درست مینکنند
هوش مصنوعی: هر چیزی که در زندگی به دست میآورند را خراب میکنند، اما هیچ چیز صحیح و درستی ایجاد نمیکنند.
هرچه رابشنوند رد سازند
هرچه بدهی ز کف بیندازند
هوش مصنوعی: هر چه را بشنوند، رد میکنند و هر چیزی را که به دست میآوری، به راحتی از دست میدهی.
به قبا و کلاه بد گوبند
به گدا و به شاه بد گویند
هوش مصنوعی: برای لباس و ظاهر افراد، چه فقیر و چه ثروتمند، نمیتوان قضاوت کرد. در واقع، گاهی به ظاهر آنها میتوان قضاوتهای نادرستی کرد.
هرچه را بنگرند بد شمرند
یکی ار بشنوند صد شمرند
هوش مصنوعی: هر چیزی که افراد مشاهده میکنند، به بدی قضاوت میکنند و اگر فقط یک نفر چیزی را بشنود، به سرعت صد تا قضاوت انجام میدهند.
پی اغوای چند کودن عام
داد آزادمرد را دشنام
هوش مصنوعی: بخاطر فریب چند نادان، آن آزادمرد را دشنام دادند.
خوار سازند هر عزیزی را
نپسندند هیچ چیزی را
هوش مصنوعی: هر کسی که محترم و عزیز است، اگر پسندیده نشود، مورد بیاحترامی قرار میگیرد و به او اهمیت داده نمیشود.
ور نشانی فراز مسندشان
سازی اندر عمل مقیدشان
هوش مصنوعی: اگر نشانی از بلندی و مقامشان را به عمل بیاوری، آنها نیز به کارهای خود پایبند میشوند.
با همه ادعا به وقت عمل
اندر افتند همچوخر به وحل
هوش مصنوعی: افرادی که خود را دارای能力 و ادعاهای بزرگ نشان میدهند، در مواقع عمل و تصمیمگیری ممکن است به راحتی نتوانند با مشکلات روبهرو شوند و شکست بخورند، مشابه الاغی که در موقع سختی به زحمت میافتد.
بتر اینجاست کاین گروه دنی
روز راحت کنند بددهنی
هوش مصنوعی: بهتر است اینجا باشیم که این گروه در دنیا به راحتی زندگی میکنند و به بدदهنی مشغولند.
لیک چون سختیئی پدید آید
ظلم و بدبختیئی پدید آید
هوش مصنوعی: اما وقتی که مشکلات و سختیها به وجود بیاید، ظلم و رنج و بدبختی نیز همراه آن پدیدار میشود.
دشمنی چیره بر وطن کردد
سبب بیم مرد و زن گردد
هوش مصنوعی: دشمنی که بر سرزمین ما مسلط شده، باعث ترس و نگرانی مردان و زنان شده است.
عدل و انصاف را نهد به کنار
درکفی تیغ و درکفی دینار
هوش مصنوعی: عدل و انصاف را کنار میگذارد و به جای آن، قدرت و ثروت را در دست میگیرد.
این فضولان ناکس هوچی
همچو گربه به سفره مو موچی
هوش مصنوعی: این افراد بیفایده و مزاحم مانند گربههایی هستند که دور سفره میچرخند و زبون میزنند.
بس که آهسته می کشند نفس
مرده از زندهشان نداند کس
هوش مصنوعی: نفس مرده به آرامی از زنده خارج میشود، طوری که هیچکس متوجه این امر نیست.
در بر ظالمان ز روی نیاز
همگی پوزش آورند و نماز
هوش مصنوعی: در نزد ظالمان، از روی احتیاج، همه به عذرخواهی و دعا مشغولاند.
پیش ظالم چو نوکر شخصی
گرمخوشخدمتیوخوشرقصی
هوش مصنوعی: در حضور ظالم، مانند یک خدمتکار، مشغول خوش خدمتی و شادی هستی.
بر آزادمرد لیک درشت
تیغی از ناسزاگرفته به مشت
هوش مصنوعی: من انسانی آزاد و بزرگمنش هستم، اما در دل خود خشم و خشونتی ناشی از بیاحترامی را حمل میکنم.
در رود روزترس باد همه
هرزهلایی رود ز یاد همه
هوش مصنوعی: در روز روشن، باد همه چیز را به حرکت در میآورد و خاطرات و یادها از ذهنها پاک میشوند.
باز چون ملک با قرار آید
عدل و قانون به روی کار آید
هوش مصنوعی: زمانی که پادشاه یا حاکم با آرامش و ثبات عمل کند، عدالت و قوانین به درستی اجرا خواهند شد.
لب به قدح عباد بگشایند
دفتر انتقاد بگشایند
هوش مصنوعی: افراد در مجالس رفاقت و خوشگذرانی، صحبتهای خود را آغاز میکنند و به نقد و بررسی مسائل میپردازند.
غافلند از شجاعت ادبی
وز میانهروی و حق طلبی
هوش مصنوعی: آنها از شجاعت در ادبیات و همچنین از میانهروی و طلب حق غافلند.
گاه چون گرک وگاه چون موشند
گاه جوشان و گاه خاموشند
هوش مصنوعی: گاهی مانند گرگ پرقدرت و مهاجم هستند و گاهی مثل موش نرم و آرام. گاه در اوج هیجان و شور و گاه در حالت سکون و خاموشی به سر میبرند.
وز شجاعت که در میانه بود
این مفالیک را کرانه بود
هوش مصنوعی: در دل شجاعت، مرز و حدی برای این گونه ی خطرات وجود دارد.
زآدمیت که هست حد وسط
غافلند، اینت خلقتی بهغلط
هوش مصنوعی: بعضی از انسانها از جایگاه واقعی خود بیخبرند و نمیدانند که خلقتشان به اشتباه بوده است.
گرکسیسست گشت چست شوند
ورکسی سخت گشت سست شوند
هوش مصنوعی: اگر کسی ضعیف و بیرمق شود، دیگران او را در حالتی فعال و چالاک میبینند، اما اگر کسی قوی و محکم باشد، به نظر میرسد که از حالت انعطاف و نرمش دور شده است.
عیب از اینهاست کاین خرابه وطن
نشود عدل و داد را مسکن
هوش مصنوعی: این خرابه، که میهن ماست، نمیتواند محل امنی برای عدالت و انصاف باشد؛ زیرا مشکلاتی در اینجا وجود دارد.
نوبتی هرج ومرج وآشوبست
نوبتی ظلم وقهرسرکوبست
هوش مصنوعی: هر زمان در جامعهای آشفتگی و هرجومرج به وجود میآید، زمان دیگری ظلم و قهر حاکم میشود.
گفت دانشوری که هر کشور
یابد آن راکه باشدش درخور
هوش مصنوعی: یک دانشمند گفت: هر کشوری باید چیزی مطابق با لیاقتش داشته باشد.
آری ایران نکرده کار هنوز
نیز نگرفته اعتبار هنوز
هوش مصنوعی: بله، ایران هنوز کارهای زیادی دارد که انجام دهد و هنوز به اعتبار و موقعیت واقعی خود نرسیده است.
مردم مرده ریگش از هر باب
کم و آب و گیا در آن کمیاب
هوش مصنوعی: مردم در این منطقه بسیار کم هستند و منابع طبیعی مانند آب و گیاهان به سختی یافت میشود.
بجز از هیرمند و خوزستان
طبرستان و دیلم و گرگان
هوش مصنوعی: غیر از هیرمند و خوزستان، مناطق طبرستان، دیلم و گرگان هم به شمار میآیند.
همه کهسار و رودهای حقیر
واحههایی درون پهن کویر
هوش مصنوعی: تمام کوهها و رودخانههای کوچک، مانند واحههایی در دل بیابان وسیع هستند.
همه افتادهاند دور از هم
خلق کم، علم کم، عمارت کم
هوش مصنوعی: همه از هم فاصله گرفتهاند و کمتر به یکدیگر نزدیکاند؛ علم کمتر شده و بناها نیز کمتر ساخته میشوند.
خلقش از فرط فقر و بدروزی
روز و شب گرم حیلتاندوزی
هوش مصنوعی: او که به دلیل فقر و بدبختی، روز و شب در تلاش برای تدبیر و چارهاندیشی است.
عیبجویی شدست کار همه
تیره گشتست روزگار همه
هوش مصنوعی: نقد و عیبجویی از دیگران باعث شده است که همه چیز به سمت تاریکی و مشکلات برود و روزگار به سختی سپری شود.
کرده دیو دروغ در دل ها
خانهها، قصرها و منزلها
هوش مصنوعی: دروغ مانند یک دیو، در دلها و مکانهای مختلف نفوذ کرده و در آنها جا گرفته است.
ناپسندند خلق در پندار
بد به گفتار و زشت در کردار
هوش مصنوعی: مردم رفتار و گفتار زشت را نمیپسندند و همچنین دربارهی اندیشههای بد هم نظر خوبی ندارند.
بس که بدسیرتند و زشتاندیش
یار بیگانهاند و دشمن خویش
هوش مصنوعی: چقدر افراد بدرفتار و زشتانگار وجود دارند که با دوستانشان بیگانهاند و به نوعی دشمن خودشان به حساب میآیند.
جیش چنگیز و لشگر تیمور
کشتن و غارت و تعدی و زور
هوش مصنوعی: این بیت به توصیف خشونت و ظلمی میپردازد که در تاریخ توسط بزرگان جنگ و فتح به وقوع پیوسته است. اشاره به قساوت و بیرحمی در جنگها دارد و به نوعی به یادآوری خطرات و آسیبهای ناشی از قدرت طلبی و تجاوزات آنها میباشد.
ظلم ظلام و جبر جباران
دزدی عاملان و بنداران
هوش مصنوعی: ستم و ظلم باعث ایجاد تاریکی میشود و زورگویان و دزدان موجب مشکلاتی برای مردم میگردند.
عوض سیرت مسلمانی
خلق را داده خوی شیطانی
هوش مصنوعی: به خاطر رفتارهای بد و نامناسبش، به جای اینکه به ویژگیهای خوب و انسانی رفتار کند، نشاندهندهی صفات شیطانی شده است.
معنی عدل و داد رفت از یاد
صدق و مردانگی ز قدر افتاد
هوش مصنوعی: در این بیت، شاعر به این موضوع اشاره دارد که ارزشها و اصول اخلاقی مانند انصاف و صداقت در جامعه به فراموشی سپرده شده و اهمیت و جایگاه مردانگی کاهش یافته است.
شد فتوّت گزاف و افسانه
راستی دام و مردمی دانه
هوش مصنوعی: شجاعت و جوانمردی دیگر به داستانها و افسانهها بدل شده و حقیقت و انسانیت به تلهای تبدیل شده است.
علم شد حصر بر کتابی چند
وان کتب مرجع دوابی چند
هوش مصنوعی: دانش به مجموعهای از چند کتاب محدود شده است و این کتابها نیز منابع معتبر و دائمی هستند.
«علمهای صحیح» شد فرعی اا
اصل شد چند حیلهٔ شرعی
هوش مصنوعی: در این بیت به این موضوع اشاره شده که اصول و پایههای اعتقادی و فکری با روشهای مختلف و زیرکانه تغییر میکنند. به عبارتی، داناییهای درست و صحیح به حاشیه میروند و از اهمیت آنها کاسته میشود.
مردمانی که قرب نهصد سال
باشد احوالشان بدین منوال
هوش مصنوعی: مردمانی که به مدت نهصد سال در چنین وضعیت نامناسبی زندگی کردهاند.
ظلم چنگیز دیده و تیمور
سالها لال بوده و کر و کور
هوش مصنوعی: ظلم و ستمی که چنگیز و تیمور بر مردم روا داشتند، سالها در سکوت و بیحرکتی گذشت و انگار کسی صدای این ظلم را نشنید و یا متوجه آن نشد.
گه ز شیخ و امام حد خورده
گه ز یابوی شه لگد خورده
هوش مصنوعی: گاهی با راهنمایی و نصیحت از سوی دانشمندان و روحانیان روبرو میشوی و گاهی نیز از ناملایمات و مشکلات زندگی رنج میبری که مانند لگد یابویی میماند.
سگ ملعون شنیده از ملا
شده از ترس، روز و شب دولا
هوش مصنوعی: سگ ناپاک از سر ترس به حرفهای ملا گوش داده و به همین دلیل روز و شب خود را خم کرده و در حالتی خُبُک درمیآید.
راز دل را ز بیم رنج وگزند
باز ناگفته با زن و فرزند
هوش مصنوعی: دلش پر از رازهایی است که به خاطر ترس از درد و زخمها هرگز آنها را با همسر و فرزندانش در میان نمیگذارد.
کرده دایم تقیه در مذهب
پرده گسترده بر ذهاب و ذهب اا
هوش مصنوعی: در این بیت، شاعر به طور غیرمستقیم به مفهوم تقیه در مذهب اشاره دارد و اشاره میکند که این عمل به نوعی حفاظتی است که از آسیبها و خطرات جلوگیری میکند، و به این ترتیب پردهای بر افکار و دیدگاهها کشیده شده است. این موضوع نشاندهنده پیچیدگیهای معنوی و مذهبی است که در جامعه وجود دارد.
برده شبرو به شب دکانش را
راهزن روز، کاروانش را
هوش مصنوعی: شخصی که در شب به خرده کاری مشغول است، در روز با دزدان و مزاحمان روبرو میشود که راه و مسیر او را مختل میکنند.
از کتب جز فسانه نادیده
به جز از روضه پند نشنیده
هوش مصنوعی: در کتابها تنها داستانهای بیپایه و افسانهای دیدهام و از موعظههای مفید و آموزنده چیزی نشنیدهام.
بیخبر از کتاب و از تفسیر
غیر غسل جنابت و تطهیر
هوش مصنوعی: این شعر به این معناست که شخص هیچ اطلاعی از دانش و آگاهیهای دیگر ندارد و تنها به امور سطحی و ابتدایی مثل طهارت و پاکی جسمی توجه میکند. به عبارتی، او از مسایل عمیقتر و پیچیدهتر غافل است و فقط در پی موارد ظاهری و ساده میباشد.
جز به تدبیرهای مردانه
کی شود رادمرد و فرزانه
هوش مصنوعی: تنها با تدبیر و اندیشهی مردانه است که انسان میتواند رادمرد و حکیم شود.
وای اگر باز هم جفا بیند
باز هم ظلم و ابتلا بیند
هوش مصنوعی: آه اگر دوباره با بیرحمی مواجه شود و بار دیگر ظلم و سختی را تجربه کند.
حاکمانی دد و دنی یابد
همه را گرم رهزنی یابد
هوش مصنوعی: حاکمان ظالم و بیرحم با رفتارهای خود باعث میشوند که همه در معرض خطر و آسیب قرار بگیرند. در جامعهای که اینگونه حاکمیت حاکم است، افراد به راحتی مورد ظلم و چپاول قرار میگیرند.
عوض مفتیان و آخوندان
لشگری بیند از فکلبندان
هوش مصنوعی: برخی از فقها و روحانیون، در واقع نظامیانی را میبینند که به جای علم و دانش، در زمینههای دیگر مشغول به کارند.
همگی خوبچهر و بدکردار
قاضی و شحنه جِهبِذ و بندار
هوش مصنوعی: همه آنهایی که چهرههای زیبا دارند، اما رفتارهای ناپسند و نادرستی از خود بروز میدهند، قاضی و شحنهای هستند که در دلشان به فساد و بدی گرایش دارند.
پای تا سر فضولی و لوسی
جملگی مفتخر به جاسوسی
هوش مصنوعی: تمام وجودت پر از فضولی و بیادبی است و بدون خجالت از این ویژگیها باید به خودت ببالیدی.
آن به عدلیه خورده مالش را
برده این یک زر و عیالش را
هوش مصنوعی: این جمله به این معنی است که فردی، به دلیل قضاوت ناعادلانه یا فساد، اموال خود را از دست داده، در حالی که فرد دیگر به راحتی طلا و خانوادهاش را به دست آورده است. به طور کلی، بیانکننده ناعدالتی و تفاوتهای آشکار در سرنوشت افراد است.
ملتی کاینچنین اداره شود
خواهی اندر جهان چکاره شود؟
هوش مصنوعی: اگر ملتی اینگونه اداره شود، در دنیا چه سرنوشتی خواهد داشت؟
زین چنین قوم بویهٔ اصلاح
هست چون از مسا امید صباح
هوش مصنوعی: از چنین گروهی که به دنبال اصلاح هستند، امیدی به روشنایی صبح نمیرود.
ویژه کاو را ز دین جدا سازند
پاک مأیوسش از خدا سازند
هوش مصنوعی: کسی را به گونهای از دین جدا کنند که او را از خداوند مأیوس سازند.
غیرت و دین، شهامت و مردی
همه گردد بدل به بیدردی
هوش مصنوعی: اگر انسانها از غیرت و دین، شهامت و مردانگی فاصله بگیرند، در نهایت به بیاحساسی و بیدردی میرسند.
چون که اخلاق ملتی شد پست
دیر یا زود میرود از دست
هوش مصنوعی: هرگاه ویژگیهای رفتار و کردار یک ملت پایین بیاید، به زودی آن ملت چیزی را که دارد از دست خواهد داد.
بارالها! تفضلی فرمای
دری از رحمتت به ما بگشای
هوش مصنوعی: خداوندا! لطفی کن و دری از رحمتت را به روی ما باز کن.
مگذار این وطن ز دست شود
وین نژاد قدیم پست شود
هوش مصنوعی: نگذار که این سرزمین از دست برود و این نسل باستانی ذلیل شود.
کاین وطن مهد علم و عرفانست
جای پاکان و رادمردانست
هوش مصنوعی: این سرزمین محل تربیت دانش و معرفت است و مکانی است برای افراد با تقوا و دلیر.
دور ساز این اراذل و اوغاد
برکن از ملک بیخ جور و فساد
هوش مصنوعی: این عبارت به معنای دور کردن افراد نادرست و بیاخلاق از جامعه و جلوگیری از نفوذ آنها در سرزمینهای آلوده به فساد و ظلم است. به نوعی، اشاره دارد به لزوم پاکسازی از وجود افرادی که باعث ناپاکی و دغلکاری میشوند.