حکایت مفلسی که عاشق ایاز شد و گفتگوی او با محمود

آن گدای تهیدست عاشق ایاز شد؛ و این ماجرا در همه‌ی محافل بر سر زبان‌ها افتاد.

هر وقت ایاز سوار بر اسب در راه می‌رفت، آن گدای حق‌شناس دوان‌دوان پشت سرش می‌دوید.

وقتی ایاز، آن زیباروی مشک‌موی، به میدان می‌آمد، آن گدای عاشق به چیزی جز او نگاه نمی‌کرد و چشم از گوی برنمی‌داشت.

مردم این ماجرا را برای محمود تعریف کردند و گفتند که آن گدا عاشق ایاز شده است.

روز بعد، وقتی ایاز به میدان آمد، آن رندِ عاشق با تمام شور و شوق به دنبالش می‌دوید.

چشمش را به گوی ایاز دوخته بود؛ انگار خودش هم مثل یک گوی، ضربه‌ی چوگان خورده و سرگشته شده بود.

شاه، پنهانی نگاهی به او انداخت؛ دید مثل جو باریک و نحیف شده و چهره‌اش مثل کاه زرد و رنگ‌پریده است.

پشتش خمیده، مثل چوگان، و خودش مثل گوی سرگشته و بی‌قرار بود؛ از این سوی میدان به آن سوی میدان مثل گوی چوگان می‌دوید.

محمود او را صدا زد و گفت: ای گدا! می‌خواستی با پادشاه هم‌کاسه شوی؟

آن رند گفت: اگر مرا گدا می‌خوانی، در عشق‌بازی از تو چیزی کم ندارم.

عشق و فقر با هم همسایه‌اند؛ و همین، سرمایهٔ بی‌سرمایگی است.

عشق از فقر نیرو می‌گیرد؛ بی‌تردید، عشق شایسته‌ی دلِ درویش و بی‌چیز است.

تو صاحب جهانی و با این همه، دلی افروخته داری؛ اما عشق، دلی سوخته می‌خواهد، مثل دل من.

تو آنچه داری، وسیله‌ی رسیدن به وصلی است که آرزویش را داری؛ پس در درد فراق، کمی صبر کن.

این‌همه خودت را سرگرمِ رسیدن و وصال نکن؛ اگر مردِ عشقی، دردِ دوری را هم تحمل کن.

شاه به او گفت: «ای کسی که از حقیقت هستی بی‌خبری، چرا تمام نگاهت را به این گوی دوخته‌ای؟

گفت: برای اینکه این گوی، مثل من سرگشته است. من مثل او هستم و او مثل من؛ هر دو در یک حال و هوا غرق شده‌ایم.

او قدر مرا می‌داند و من قدر او را؛ هر دو یک گوی هستیم در چوگانِ او.

هر دوی ما گرفتار سرگشتگی شده‌ایم؛ بی‌سر و بی‌پا، اما با تمام جان ایستاده‌ایم.

او از حال من باخبر است و من هم از حال او؛ و هر دو از او جز مشتی غم و اندوه نصیبمان نشده است.

در حقیقت، این گوی از من خوشبخت‌تر است؛ چون او حداقل می‌تواند گاهی نعلِ اسبِ ایاز را ببوسد.

من هم مثل گوی، بی‌پا و بی‌سرم، اما از گوی، رنج‌کشیده‌ترم.

گوی از چوگان زخم می‌خورد، اما من، که دل‌باخته‌ام، زخم را بر جانم می‌خورم.

گوی، با همه‌ی زخم‌هایی که می‌خورد، ایاز باز هم به دنبال او می‌دود.

من اگرچه زخم‌های بسیار بیشتری نسبت به گوی دارم، اما پشت سر او می‌دوم؛ او همیشه پیشاپیش من است و من به دنبالش.

گوی گاهی به حضور ایاز می‌رسد، اما این گدای عاشق همیشه از او دور می‌ماند.

سرانجام گوی گاهی به حضور او می‌رسد و از رسیدن به وصال، شادمان می‌شود؛

اما من حتی جرئت ندارم بوی وصال او را هم احساس کنم. گوی به وصال می‌رسد و از این نظر از من پیشی گرفته است.

محمود به او گفت: ای درویش! تو پیش من ادعای فقر و بی‌چیزی کردی.

اگر دروغ نمی‌گویی، ای بی‌نوا، آیا چیزی داری که گواه فقر تو باشد؟

گفت: تا وقتی جان در بدن دارم، فقیر و بی‌چیز نیستم. پس تا آن زمان فقط ادعا می‌کنم و خود را شایسته‌ی این مجلس نمی‌دانم.

اما اگر روزی در عشق، جانم را فدا کنم، آن وقت جان فشاندن، نشانه‌ی واقعی فقر و بی‌چیزی من خواهد بود.

ای محمود! در تو کجاست آن معنای واقعی عشق؟ اگر عاشقی، جانت را فدا کن؛ وگرنه ادعای عشق نکن.

این را گفت و ناگهان جانش از جهان برآمد و در برابر روی جانان، جان باخت.

وقتی آن رند، جان خود را در راه معشوق بر خاک میدان فدا کرد، از غم او جهان بر محمود تیره و تار شد.

اگر به نظر تو جان باختن در راه عشق، چیزی کوچک و کم‌ارزش است، تو هم وارد این راه شو تا خودت ببینی که عشق چه کاری از انسان می‌کشد.

اگر به تو بگویند: «فقط یک ساعت وارد این راه شو»، بیا و وارد شو تا صدای زنگ این کاروان را بشنوی.

وقتی چنان بی‌پا و سرگردان شوی که تمام هستی و دارایی‌ات در این بازی از دست برود،

وقتی در این راه فرو بیفتی، آن‌وقت خودت خواهی فهمید؛ عقل و جانت زیر و رو خواهد شد.