نارضا بودن ایاز از اینکه محمود سلطنت را به او داد

محمود، ایاز را که یار و محبوبش بود، صدا زد؛ تاج بر سرش گذاشت و او را بر تخت نشاند.

و به او گفت: پادشاهی را به تو سپردم؛ سپاه هم در اختیار توست. فرمانروایی کن، چون این کشور از آنِ توست.

من می‌خواهم که تو پادشاه باشی و همه را تحت فرمانروایی خود درآوری.

وقتی لشکریان و سپاهیان شاه این سخن را شنیدند، از حسادت چشم‌هایشان تیره شد.

هرکدام با خود می‌گفتند: پادشاهی در جهان، غلامی را به چنین مقام و احترامی رسانده است؟ این‌چنین احترامی به یک غلام هرگز در دنیا دیده نشده است!

اما همان لحظه، ایازِ آگاه و هوشیار از این کار سلطان، زار زار گریه می‌کرد.

همه به او گفتند: دیوانه شده‌ای. عقل از سرت پریده‌است.

وقتی به مقام پادشاهی رسیده‌ای، چرا این‌همه گریه می‌کنی؟ بنشین و از خوشبختی‌ات لذت ببر!

ایاز در پاسخ گفت: شما سخت از حقیقت دورید.

 نمی‌دانید که شاهِ این جمع، با این کار می‌خواهد مرا از خودش دور کند.

فرمانروایی را به من داده تا من به کارهای حکومت و سپاه مشغول شوم و از خودِ شاه غافل بمانم.

حتی اگر تمام جهان را به فرمان من درآورد، من حتی یک لحظه هم از او غافل نمی‌شوم.

هرچه او بگوید، من همان را انجام می‌دهم و بس؛ اما حاضر نیستم حتی یک نفس از او دور باشم.

من با پادشاهی و فرمانروایی او چه کار دارم؟ تمام پادشاهی من همین است که او را ببینم و در حضور او باشم.

اگر واقعاً مرد راهی و حقیقت را می‌شناسی، از ایاز بندگی کردن را یاد بگیر.

ای کسی که روز و شب در غفلت و بی‌خبری مانده‌ای، هنوز همان قدم اول را هم برنداشته‌ای.

هر شب، برای خاطر تو، آن یارانِ بلندمرتبه از مقام و شکوه خود فرود می‌آیند؛

 اما تو، مثل آدمی بی‌ادب، حتی یک قدم از جای خود برنمی‌داری و نه روز و نه شب به سویشان نمی‌روی.

آن‌ها از اوج عزت و بزرگی به سوی تو می‌آید، اما تو از آن‌ها روی می‌گردانی و خودت را کنار می‌کشی.

افسوس که تو مردِ این راه نیستی! این درد را با چه کسی می‌توان در میان گذاشت؟

تا وقتی بهشت و دوزخ در پیش روی توست، روح و جانت از این راز آگاه نیست.

اما وقتی از هر دوی این‌ها عبور کنی، وقتی نه به بهشت دل ببندی و نه از دوزخ بترسی، آن‌گاه صبحِ دولت و رستگاری‌ات از دل شب طلوع خواهد کرد.

گلستان بهشت برای این‌گونه آدم‌هاست؛ زیرا جایگاه بلند و برترِ علیون، از آنِ خردمندان و صاحب‌دلان است.

مثل مردان راه، از این و آن هر دو دست بشوی؛ نه دل به این دنیا ببند و نه به آن دنیا.

وقتی از هر دو جهان بگذری و از هر دو دل بکنی، آن‌گاه به حقیقتِ خویش می‌رسی؛ اگرچه در ظاهر زن باشی، در حقیقت مردِ راه خواهی بود.