برگردان به زبان ساده
به دارالملک باز آمد تن آسان
خداوندِ بزرگانِ خراسان
هوش مصنوعی: بزرگمرد خراسان که زندگی راحتی دارد، به مرکز حکومت بازگشت.
بهای ملت حق فخر امّت
قوام ملک صدر دین یزدان
هوش مصنوعی: بهای ملت، به معنای ارجی است که باید برای ملت قائل شد. این فخر و افتخار، زینت و قدرت یک کشور است و سرشتی الهی دارد.
سپهر جاه و خورشید محامِد
مُحمد کدخدای شاه ایران
هوش مصنوعی: آسمان مقام و افتخار، مانند خورشید درخشان، محمد، رئیس و فرمانده ایران را نمایندگی میکند.
خداوندی که خشنودی و خشمش
کلید نصرت است و قفل خِذلان
هوش مصنوعی: خداوندی وجود دارد که رضایت و خشم او باعث موفقیت یا شکست انسانها میشود.
عذاب و رحمت است از کین و مهرش
که کین و مهر او کفرست و ایمان
هوش مصنوعی: عذاب و رحمت او به خاطر دشمنی و دوستیاش است، زیرا اینکه دشمنی و دوستی او میتواند به کفر و ایمان منتهی شود.
اگر چه نیست میزان همتش را
سخن را خاطر او هست میزان
هوش مصنوعی: هرچند که نمیتوان به طور دقیق اندازه همت او را سنجید، اما میتوان به یاد او و خاطراتش اندازهای پیدا کرد.
بدان میزان همی سنجد سخن را
سخن سنجد بلی مرد سخندان
هوش مصنوعی: سخن را باید با دقت و عقل سنجید؛ زیرا تنها افرادی که دارای خرد و بصیرت هستند، میتوانند به خوبی ارزش کلمات را درک کنند.
ز دست او شگفت آید خرد را
جو بارد کلک او بر سیم قطران
هوش مصنوعی: از دستان او، خرد و اندیشه حیرتزده میشوند؛ طوری که جو باران میآورد و قلم او بر روی سیمِ قطران تأثیر میگذارد.
خرد را زان شگفت آید که دستش
همی سازد ز قطران آب حیوان
هوش مصنوعی: عقل حیرتزده میشود که چطور آبی که گوگرد دارد، میتواند به زندگیبخشی و حیات تبدیل شود.
چنان چون بگذرد سوزن ز مُلحَم
به هیجا بگذرد تیرش ز خُفتان
هوش مصنوعی: زمانی که سوزن از پارچهای دوزی شده عبور میکند، تیر نیز به راحتی از خوابگاه و آرامش میگذرد.
کمان چون پیش تیرش خَم دهد پشت
سعادت روی بنماید ز پیکان
هوش مصنوعی: وقتی کمان به سمت تیر خم میشود، نشانهای از خوشبختی و سعادت در برابر انسان ظاهر میشود.
حُسامش را لقب دادست نُصرت
پرند آب رنگ آتش افشان
هوش مصنوعی: شمشیر او را به نام «پیروزی» نامیدهاند، که مانند پرندهای با رنگ آبی، آتش را پرتاب میکند.
که رنگ آب دارد در نمایش
ولیکن آتش افشاند به میدان
هوش مصنوعی: این شعر به تصویر کشیدن چیزی اشاره دارد که ظاهری آرام و بیخطر دارد، اما در واقع بسیار پرقدرت و توانمند است. به عبارت دیگر، در ظاهر ممکن است بیتحرک و نرم به نظر برسد، اما در باطن نیروی زیادی دارد و میتواند تأثیرات زیادی بگذارد.
سمندش را همی خواند زمانه
بُراق بَحر موجِ چرخِ دوران
هوش مصنوعی: زمانه همچون سمند تندرویی، در حرکت است و امواج زندگی به دور خود میچرخند.
که موج بحر دارد گاه کوشش
که دور چرخ دارد روز جولان
هوش مصنوعی: گاهی امواج دریا تلاش میکنند و در حالی که روزگار در حال دور زدن است، زندگی به پیش میرود.
ز فعل او مُقَمَّر پشت ماهی
ز گوش او مُنَقَّط روی کیوان
هوش مصنوعی: فعل او مانند قمر زیباست و گردی ماه را به یاد میآورد، و از گوش او نقاطی مانند ستارههای کیوان دیده میشود.
به پیکر هست همچون طور سینا
بر او صدر اجل موسی عمران
هوش مصنوعی: جسم او مانند طور سینا است و بر او مقام و رتبهای چون موسی پسر عمران قرار دارد.
چو گیرد مِقرَعه در دست گویی
که موسی مر عصا را کرد ثعبان
هوش مصنوعی: وقتی قرعه بدست میگیری، انگار که موسی عصای خود را به مار تبدیل کرده است.
چو بِدرَفشد کَفَش گویی که موسی
ید بیضا برآورد از گریبان
هوش مصنوعی: زمانی که دستش را به بالا میبرد، گویی که موسی معجزهاش را از دامن خود بیرون میآورد.
قوی و روشن است از دو محمد
دل اسلام و چشم هر مسلمان
هوش مصنوعی: دل اسلام قوی و روشن است و هر مسلمان به آن چشم دوخته است.
یکی پیغمبری را بود حجت
یکی نیکاختری را هست برهان
هوش مصنوعی: یک پیامبر دلیلی دارد و یک نیکسرشت هم دلیل روشنی دارد.
یکی شد در عرب مختار سادات
یکی شد در عجم مخدوم اعیان
هوش مصنوعی: در عرب، مختار به مقام و منزلت سادات دست پیدا کرد و در سرزمینهای عجم نیز، او به عنوان سرپرست و بزرگمردان شناخته شد.
یکی آورد قرآن معجز خویش
یکی را شد سخن معجز چو قرآن
هوش مصنوعی: یک نفر قرآن را به عنوان معجزهی خود آورد و یکی دیگر از آن قرآن سخن گفت که خود به نوعی معجزه است.
یکی از خُلد رضوان آگهی داد
یکی کرد از خراسان خلد رضوان
هوش مصنوعی: یکی از بهشت رضوان خبر داد و دیگری از خراسان به بهشت رضوان اشاره کرد.
یکی انسان عین اندر نبوّت
یکی اندر وزارت عین انسان
هوش مصنوعی: یک نفر در مقام نبوّت به تمام انسانیت مربوط است و در حقیقت تجلی نور الهی است، و نفر دیگر در مقام وزارت هم از خصوصیات انسانی برخوردار است. در هر دو مقام، انسانیت آنها نمایان است، اما نقش و جایگاه آنها متفاوت است.
یکی را از مَلَک تَنزیل و تأویل
یکی را از مَلَک تمکین و امکان
هوش مصنوعی: یکی از فرشتگان به کار نزول و تفسیر مشغول است و دیگری به کار ایجاد و امکانپذیری.
بدان افروخته محراب و منبر
بدین آراسته درگاه و ایوان
هوش مصنوعی: محراب و منبر با نور و زیبایی خاصی روشن شدهاند و درگاه و ایوان نیز به نحو دلنشینی تزئین و آراسته شدهاند.
به عقبی آن شفیع زَلّت این
به دنیا این پناه ملت آن
هوش مصنوعی: این بیت اشاره به این دارد که در دنیای مادی، افرادی هستند که در برابر اشتباهات دیگران شفاعت میکنند و به نوعی پناهی برای ملتهای خود به شمار میآیند. به عبارت دیگر، برخی افراد میتوانند به عنوان یک حمایت و حامی در شرایط سخت برای دیگران عمل کنند.
ایا از عدل تو شاهِ عَجَم شاد
خلیفه شاکر و خشنود سلطان
هوش مصنوعی: آیا از عدالت تو، ای شاه عجم، خلیفه شاد و راضی است و سلطان خوشنود؟
رهین منت تو میر غزنین
غریق نعمت تو خان توران
هوش مصنوعی: من به خاطر نعمتهای تو، همچون غزنین به بندگی افتادهام و در دریای نعمات تو غرق شدهام، ای دارندهی سرزمین توران.
به ملک اندر نکردی هیچ کاری
که به بود آن کار بر عقل تو تاوان
هوش مصنوعی: در سرزمین پادشاهی چیزی انجام ندادی که عقل تو را از آن کار بهتر کند و تو را به زحمت نیندازد.
نگفتی یک سخن در هیچ معنی
که گشتی زان سخن وقتی پشیمان
هوش مصنوعی: تو هیچ حرفی در مورد هیچ موضوعی نگفتی، چون اگر سخنی بگویی، ممکن است بعداً از آن پشیمان شوی.
همیشه همت و رای تو آن است
که کاری را دهی ترتیب و سامان
هوش مصنوعی: همیشه اراده و نظر تو این است که کارها را به خوبی سازماندهی و هماهنگ کنی.
کنی آزادهای را صیدِ منت
کشی گردن کشی را زیر فرمان
هوش مصنوعی: اگر شخصی را که آزاد و بیقید و شرط است، به دام خود بکشی، آنگاه شخصی بدخلق و خودرأی را زیر فرمان خود خواهی آورد.
به کین تو نیارد دست بردن
اگر باز آید اکنون پور دستان
هوش مصنوعی: اگر فرزند دستان دوباره بازگردد، هیچ کس نمیتواند به خاطر کینه تو خسارتی وارد کند.
اگر دستان جادو زنده گردد
نیارد کرد با تو مکر و دستان
هوش مصنوعی: اگر دستان جادوگر به حیات برگردد، نمیتواند به تو نیرنگ و فریب بزند.
کجا داغ ستوران تو بیند
پلنگ و شیر در کوه و بیابان
هوش مصنوعی: آیا پلنگ و شیر در کوه و بیابان میتوانند داغ ناز پرورده تو را ببینند؟
شوند از حشمت تو سست چنگال
شوند از هیبت تو کُند دندان
هوش مصنوعی: به خاطر بزرگی و قدرت تو، دشمنان به سستی و ناتوانی میافتند و از ترس، توانایی حمله و آسیب زدن به تو را از دست میدهند.
جمال توست پیدا در وزارت
اگر شد فرّ فخرالملک پنهان
هوش مصنوعی: زیبایی تو در موقعیتهای مهم و حکومتی مشخص است، حتی اگر مقام و عظمت فخرالملک پنهان باشد.
کرا درد و دریغش بود در دل
ز دیدار تو گشت آن درد درمان
هوش مصنوعی: کسی که در دلش از دیدن تو غم و درد دارد، آن درد به وسیله تو درمان میشود.
اگر شد چشم ما گریان ز هجرش
ز وصل تو لب ما گشت خندان
هوش مصنوعی: اگر چشم ما به خاطر دوری او اشک میریزد، به خاطر وصال تو لبان ما شاد و خندان است.
ز اقبال تو فخر آورد بر خلد
زمین مرو در فصل زمستان
هوش مصنوعی: از خوششانسی تو، بهشت زمین را به فخر آورد، به همین خاطر در فصل زمستان نرو.
ز فرّ تو کنون شهر نشابور
همی فخر آورد بر مرو شهجان
هوش مصنوعی: به خاطر زیبایی و عظمت تو، اکنون شهر نشابور به خود میبالد و به عنوان افتخار بر شهر مرو برتری میجوید.
خراسان چون یکی نامه است گویی
در آن نامه هنرهای تو عنوان
هوش مصنوعی: خراسان مانند یک نامه است که در آن هنرهای تو بهخوبی معرفی شده و نمایش داده شدهاند.
چرا نازس به ایوان کرد کسری
حرا فخر از خُوَرنَق کرد نعمان
هوش مصنوعی: چرا کسری، همچون نعمان، که در فخر و زیبایی مانند خُوَرنَق میدرخشید، به ایوان ناز و ادعا نداشت؟
که نعمان رفت و فانی شد خُوَرنَق
که کسری رفت و باطل گشت ایوان
هوش مصنوعی: نعمان رفت و از بین رفت ویرانهای که زمانی به آن شکوه و عظمت میداد. همچنان که کسری نیز رفت و سازهای که به او مربوط بود، از بین رفت و به پوچی رسید.
بنای شکر و مدح تو نکوتر
که هستش لفظ و معنی اصل و ارکان
هوش مصنوعی: مدح و ستایش تو از هر چیزی بهتر و زیباتر است، زیرا اصل و مبنای آن نه تنها کلمات، بلکه مفهوم و حقیقتی عمیقتر دارد.
بنای تو که آن را تا قیامت
نیارد کرد گردون پست و ویران
هوش مصنوعی: بنای تو که تا قیامت پابرجا بماند، از گردون پست و ویران نخواهد شد.
نه بامش راگزند از ابر و خورشید
نه بومش را نهیب از باد و باران
هوش مصنوعی: نه سقف خانهاش آسیب میبیند از باران و آفتاب، نه دیوارهایش از وزش باد و باران تهدید میشود.
نه رنگ و نقش آن آفت پذیرد
اگر گیرد همه آفاق طوفان
هوش مصنوعی: اگرچه آن چیز زیبایی و جلوهای دارد، اما اگر طوفانی تمام جهان را در برگرفت، رنگ و نقش آن تغییر نخواهد کرد.
خردمندان اچنینا باشند بانی
خداوندان اچنین ا سازند بنیان
هوش مصنوعی: خردمندان اینگونهاند که برای خداوندان (معنا یا خدای خود) چنین پایهگذاری میکنند.
به گیتی زیرکان بسیار دیدم
به عالم مقبلان دیدم فراوان
هوش مصنوعی: در دنیا افراد باهوش زیادی را مشاهده کردهام و در عالم، افرادی که به سمت آینده گام برمیدارند، نیز بسیار دیدهام.
ندیدم هیچ زیرک را بدین حال
ندیدم هیچ مقبل را بدینسان
هوش مصنوعی: هیچ اهل فهم و باهوشی را ندیدم که به این وضع دچار باشد و هیچ کس را هم ندیدم که با چنین چهرهای به استقبال بیاید.
خداوندا همان کردی تو با من
که با حَسّان پیمبر کرد احسان
هوش مصنوعی: خداوند، تو با من همان کار را کردی که با پیامبر حسّان احسان و مهربانی نمودی.
من اندر مدح تو آن گویم اکنون
که در مدح پیمبر گفت حَسّان
هوش مصنوعی: من در حال حاضر درباره تو صحبت میکنم، مانند اینکه حسان در مدح پیامبر سخن گفت.
چنان خواهم کجا مدح تو خوانم
که بفشانم به خدمت پیش تو جان
هوش مصنوعی: من به گونهای سخن میگویم که وقتی از تو ستایش میکنم، جانم را در خدمت تو تقدیم کنم.
چو جان افشان همی ممکن نگردد
کنم پیشت زخاطر گوهر افشان
هوش مصنوعی: چون جان را افشانیدن ممکن نیست، من پیش تو میآیم و از یادها سخن میگویم تا گوهرهای گرانبها را نمایان کنم.
چو کردم مَدحِ اَسْلافِ تو مجموع
به مدح تو مزین گشت دیوان
هوش مصنوعی: وقتی من به ستایش اجداد تو پرداختم، مجموعه آثارم به ستایش تو آراسته شد.
روان شد شعر من در آلِ اسحاق
چو شعر رودکی در آل سامان
هوش مصنوعی: شعر من مانند شعر رودکی در خاندان سامان درخشان و مشهور شد.
فلک تاخیر و نسیان پیشه دارد
نبندم دل در آن تأخیر و نسیان
هوش مصنوعی: دنیا و سرنوشت گاهی موجب تأخیر و فراموشی میشود، اما من دل خود را به این تأخیر و فراموشی نمیبندم.
که هرکاری که دشوارست بر من
به یک ساعت کند رای تو آسان
هوش مصنوعی: هر کاری که برای من دشوار است، با نظر و تصمیم تو به راحتی انجام میشود.
همیشه تا سیاه و تیره باشد
به عاشق بر شب هجران جانان
هوش مصنوعی: در هر زمانی که شب تاریک و غمانگیز باشد، دل عاشق در فراق معشوقش در درد و رنج به سر میبرد.
ز محنت روزهای دشمنت باد
سیاه و تیره چون شبهای هجران
هوش مصنوعی: از سختی و زجر روزهای دشواری که بر تو میگذرد، بادی سیاه و تیره بوزد که مانند شبهای جدایی است.
همیشه تا که نقصان و زیادت
بود بر ماه و بر گردون گردان
هوش مصنوعی: همیشه در زندگی تغییرات و نوسانات وجود دارد، همانطور که ماه و آسمان دچار تغییر میشوند.
قبولت در زیادت باد هر روز
عدو را زان زیادت باد نقصان
هوش مصنوعی: هر روز بر دشمنان تو افزوده میشود و از این افزایش، به آنها زیان خواهد رسید.
همه روز تو فرّخ باد و میمون
به ایلول و به کانون و به نیسان
هوش مصنوعی: همه روزهای تو خوش و شاد باشد و در فصلهای مختلف سال، حال و هوایت خوب بماند.
تو در صدر وزارت همچو آصف
ملک بر تخت شاهی چون سلیمان
هوش مصنوعی: تو در جایگاه وزارت مانند آصف، که در قدرت و مقام قرار دارد، و همچون سلیمان بر تخت سلطنت نشستهای.
