برگردان به زبان ساده
بگذشت مه روزه و آمد مه شوال
اکنون من و ساقی و می و مطرب و قوال
هوش مصنوعی: ماه روزه گذشت و ماه شوال فرا رسید. حالا من و ساقی، شراب و موسیقیدان و خواننده گرد هم آمدهایم.
نائب نتوان بود که بیکار بمانند
ساقی و می و مطرب و قوال به شوال
هوش مصنوعی: نمیتوان جانشینی برای کسانی که سرگرم خدمت به می و موسیقی و هنر هستند، پیدا کرد. آنها همیشه باید در حال فعالیت باشند و بیکار نمیشوند.
کردند شب عید همه نور ز قندیل
تحویل سوی جام و دگرگونه شد احوال
هوش مصنوعی: در شب عید، همه به تزیین قندیلها مشغول شدند و نور آنها را به سوی جامها هدایت کردند، و حال و هوای جشن تغییر کرد.
میخواره به دل یافت می و نغمه و مطرب
از آب سحرگاهی و از غُلغُل طبال
هوش مصنوعی: شخصی که مینوشد، در دل خود تجربهای از شراب و آهنگ و نوازندگی پیدا کرده است. این نشانهها از آب سحرگاهی و صدای طبلینی است که به گوش میرسد.
پر شد قدح بُلبُله از خون قِنینه
بگشاد تو گویی ز گلو اکحل و قیفال
هوش مصنوعی: جام شراب پر از خون پرندهای کوچک شد و به نظر میرسد مانند این است که از گلو و موهایش به بیرون جاری شده است.
در میکده خوشتر که بود مرد معاشر
در صومعه بهتر که بود زاهد و اَبْدال
هوش مصنوعی: در میکده جایی بهتر برای تنهایی و خوشگذرانی است که مردانی با روحیههای شاد حضور دارند، اما در صومعه که محل عبادت است، بهتر است افرادی با تقوا و زهد حضور داشته باشند.
این حال بر این جمله شناسند حریفان
گر پیش خداوند جهان عرضه کنم حال
هوش مصنوعی: اگر حال و روز خود را به خداوند جهان عرضه کنم، حریفان متوجه این حالت خواهند شد.
شاه ملکان سنجر شیرافکن صفدر
دانای خردپرور و دارای عدو مال
هوش مصنوعی: شاه سنجر، که فرمانروای بزرگان است، فردی دانا و خردمند است که همواره یاریگری برای دیگران محسوب میشود و دارای ثروت و مال و اموال بسیار است.
آن شاه که از قدر و شرف نامه و نامش
بوسند رهی وار همی قیصر و چیپال
هوش مصنوعی: آن پادشاهی که به خاطر مقام و شرافتش همگان نام و یاد او را میستایند و حتی قیصر و چیپال (دو شخصیت برجسته) به او احترام میگذارند.
از نعت خدایی است سرشته گهر او
گرچه گهر آدمیان هست ز صلصال
هوش مصنوعی: خصلت او از ویژگیهای خدایی سرچشمه گرفته است، اگرچه وجود انسانها از خاک و صلصال شکل گرفته است.
گر بیت حرم شد به عرب قبلهٔ اسلام
لشکرگه او شد به عجم قبلهٔ اقبال
هوش مصنوعی: اگر بیت و سرود گنجینهای مقدس شود، آن گاه در میان عربها محل توجه و مرکز اسلام خواهد بود و در میان غیرعربها نیز به عنوان نقطهای برای پیشرفت و خوشبختی شناخته خواهد شد.
بر پای هَیونی که کشد پایهٔ تختش
از پاره و طوق ملکان زیبد خلخال
هوش مصنوعی: بر روی موجودی که پایههای تختش را از تکههای پاره و زنجیرهای شاهانه میسازد، از نظر زیبایی باید زینتی چون خلخال باشد.
کوهی است کُمیتش که ز یال و کفل او
شیر یله را کوفته گردد کفل و یال
هوش مصنوعی: این بیت به توصیف قدرت و عظمت یک کوه میپردازد. در اینجا، به قدری شکوه و بزرگی کوه اشاره شده که حتی یال و کفل یک شیر نیز در برابر آن تحت تأثیر قرار میگیرد و به نوعی در سایهی آن به زانو درمیآید. این تصویر نشاندهندهی سلطه و قدرتی است که این کوه در طبیعت دارد.
مرغی است خدنگش که همی از فزع او
سیمرغ نیارد که ز هم باز کند بال
هوش مصنوعی: پرندهای وجود دارد که به دلیل ترس و وحشتش، هیچ پرنده دیگری حتی سیمرغ هم نمیتواند بالهایش را از هم باز کند.
آن قوم که آرند سوی طاعتِ او روی
توفیق به آن قوم نماید ره آمال
هوش مصنوعی: مردمانی که به عبادت و فرمانبری از او روی میآورند، به برکت این اقدام، موفقیتهای مورد آرزو به آنها هدیه خواهد شد.
وآن خیل که از طاعت او روی بتابند
تقدیر بر آن قوم گشاید در آجال
هوش مصنوعی: آن گروهی که از فرمانبرداری او سر باز میزنند، تقدیر برای آنها در زمانهای معین دچار تغییر میشود.
آن روز که راند سخن از میم ملاقات
بس قد الفوار که از بیم کند دال
هوش مصنوعی: در آن روزی که صحبت از ملاقات میم بود، همه به قد و قامت الف اشاره کردند و از ترس، دال را کنار گذاشتند.
کم گردد و افزون شود آرامش و رامش
آن را که دهد مالش و آن را که دهد مال
هوش مصنوعی: آرامش و شادی در زندگی کم و زیاد میشود، اما کسی که توانایی و وسعت مالی دارد، میتواند این احساسات را تقویت کند.
ای شهرگشایی که به هر شهر و به هر مرز
از درگه و دیوانت سزد شحنه و عمّال
هوش مصنوعی: ای کسی که در هر شهر و منطقهای، شایسته است که از درگاه و قدرت تو، نگهبان و کارگزاران منصوب شوند.
از چون تو ملک هست تفاخر دو ملک را
کان هر دو نویسند همی نامهٔ اعمال
هوش مصنوعی: تو که از جلال و زیبایی برخورداری، نباید به دیگران که در مقام و موقعیت پایینتری هستند، فخر بفروشی؛ زیرا هر دو شما در نهایت به نوشتن اعمال و کردارهایتان پرداخته خواهید شد.
گفتن نتوان مدح تو هرگز به تمامی
سفتن نتوان کوه گرانسنگ به مثقال
هوش مصنوعی: مدح تو را نمیتوان بهطور کامل بیان کرد، همانطور که نمیتوان سنگهای گرانقیمت را به مثقال وزن کرد.
با تیزی شمشیرِ تو شیرانِ ژیان را
تیزی بشود پاک ز دندان و ز چنگال
هوش مصنوعی: شمشیر تو آنچنان قدرتی دارد که حتی شیران قوی و بزرگ را به سادگی بیدفاع و بیخطر میکند، بهطوری که دندانها و چنگالهایشان دیگر کارایی نداشته باشد.
هر جا که یکی دِرع بود بر تنِ گُردان
هرجاکه یکی خُودْ بود بر سر اَبْطال
هوش مصنوعی: هر جا که یکی از برترینها و سرآمدان حضور داشته باشد، در آنجا افراد برجسته و برجستهتر نیز هستند. در جایی که یکی از بزرگترینها قرار دارد، دیگران نیز در آن فضا خود را نشان میدهند و درخشان میشوند.
چون دام کنی پیکر آن دِرع به پیکان
چون جام کنی صورت آن خوُدْ به کوپال
هوش مصنوعی: وقتی که تو مانند دامی، بدن آن درع (زره) را به تیر میآوری، مانند اینکه وقتی صورت آن خود را در کوپال (کوسه یا ظرف) قرار میدهی.
با تیغ تو و گُرز تو ناچیز شمارند
تیغ پدر بهمن و گُرزِ پسر زال
هوش مصنوعی: تیغ و قدرت تو آنقدر ارزشمند و بینظیر است که حتی شمشیر پدر بهمن و قدرت پسر زال نیز در برابر آن ناچیز به حساب میآید.
هرگز نکند بر تو اثر چارهٔ دشمن
هرگز نشود بر تو روا حیلهٔ محتال
هوش مصنوعی: هیچ وقت تدبیر دشمن بر تو تاثیر نخواهد گذاشت و هیچ ترفند فریبندهای بر تو جائز نیست.
کان چاره چو سنبیدن کوه است به سوزن
وآن حیله چو پیمودن آب است به غربال
هوش مصنوعی: چارهجویی برای مشکلات بزرگ مانند کوه را با سوزن سوراخ کردن است و تلاشی بینتیجه مثل عبور آب از غربال است.
آنجا که شود عزم تو بر رزم حقیقت
باطل شود افسانه و اندیشهٔ جهال
هوش مصنوعی: هرگاه تصمیم بگیری که در میدان حقیقت با باطل مبارزه کنی، افسانهها و باورهای نادرست از بین میرود.
چون تند شود باد ندارد خطری کاه
چون تیز شود نار نماند اثر نال
هوش مصنوعی: وقتی که باد تند میوزد، کاه دیگر خطرناک نیست، زیرا وقتی آتش تند میشود، اثرش بر روی نالهها باقی نمیماند.
عیسی چو بیاید بشود آفت یأجُوجْ
مهدی چو بیابد برود فتنهٔ دجّال
هوش مصنوعی: وقتی عیسی ظهور کند، یأجوج و مأجوج به فساد و آزار مردم خواهند پرداخت. و زمانی که مهدی بیاید، فتنه و آشوب دجال پایان خواهد یافت.
محنت آن دارد گه او را از فراق است افتراق
دولت آن دارد که او را با وصال است اتصال
هوش مصنوعی: درد و رنج ناشی از جدایی به آن شدت است که در آنجا شخص احساس میکند که چگونه از چیزی یا کسی مهم جدا شده است. اما خوشبختی و سعادت به آن بستگی دارد که شخص بتواند با محبوبش ارتباط برقرار کند و در کنار او باشد.
کافر صد ساله را یزدان همی ایمان دهد
از تو ایمان باز نستاند به وقت ارتحال
هوش مصنوعی: خداوند میتواند به کسی که سالها کافر بوده، ایمان ببخشد و او را در آخرین لحظات زندگیاش هدایت کند، اما ایمان کسی که در زندگیاش تردید کرده را نمیتوان گرفت.
من چنان دانم که بر درگاه او افزون بود
حرمت اهل هُدی از حرمت اهل ضَلال
هوش مصنوعی: من میدانم که در درگاه خداوند، احترام اهل هدایت بیشتر از احترام اهل گمراهی است.
جز سخن گفتن ز عفو و رحمت او شرط نیست
نام دوزخ بردن و دوزخ نهادن بر سفال
هوش مصنوعی: تنها راهی که برای گفتن وجود دارد، در مورد بخشش و رحمت او است، نه یاد کردن از عذاب و جهنم و قرار دادن آن در زوایای زندگی.
تازه و سیراب گرداند هزاران تشنه را
کمترین قطره که او بخشد ز دریای نَوال
هوش مصنوعی: با کمترین قیمتی که او از دریای بخشش خود میدهد، میتواند هزاران تشنه را سیراب و تازه کند.
گر ببخشاید بود بخشایش او بیملام
ور بیامرزد بود آمرزش او بیملال
هوش مصنوعی: اگر او ببخشد، بخشایشش بدون هرگونه سرزنشی خواهد بود و اگر بخواند، آمرزشش بدون هیچ نگرانی و دلنگرانی خواهد بود.
هرکه از نامش بتابد رویگوشش باد کر
هرکه از یادش بپیچد سر زبانش باد لال
هوش مصنوعی: هرکسی که نسبت به نام خود بیتوجهی کند، مانند این است که گوشش را به صدای باد سپرده و از آن غافل شده است. و هر کسی که از یاد دیگران فراموش شود، به نوعی کلامش نیز از حرکت باز میماند و در واقع، خاموش میشود.
ای معزی تاکی از عصیان بیارایی دلت
گاه آن آمد که از طاعت بیارایی خصال
هوش مصنوعی: ای کسی که دلت را با نافرمانی زینت میدهی، چه زمانی میرسد که صفات نیک را با اطاعت زینت ببخشی؟
دل زکژی چون کمان کردی و بیفرمان شدی
لاجرم یزدان به زخم تیر دادت گوشمال
هوش مصنوعی: دل تو مانند کمانی است که از کژ شدن تیرش آسیب میبیند، چون بینظم و بیفرمان شدی، در نتیجه خداوند به تو درسی عبرتآموز از طریق سختیها و مشکلات فرستاد.
گر کنی بر خویشن مدح و غزل گفتن حرام
گردد از توحید گفتن شعر تو سِحر حلال
هوش مصنوعی: اگر به خودت مدح و ستایش بگویی، گفتن غزل و شعر از توحید برایت حرام میشود. شعر تو مانند جادویی است که مجاز است.
آفرینکن شاه و صاحب را که نام هر دو هست
سین و نون و جیم و ری و میم و حاو میم و دال
هوش مصنوعی: به هر دو شاه و صاحب آفرین بگویید، زیرا نام هر دو نفر با حروف خاصی شروع میشود که شامل سین، نون، جیم، ری، میم، ح، میم و دال است.
