برگردان به زبان ساده
کس ندید و کس نخواهد دید تا محشر دگر
چون ملکشاه محمد پادشاه دادگر
هوش مصنوعی: هیچکس تا روز قیامت نخواهد دید و نخواهد خواست که مانند ملکشاه محمد، پادشاهی ستمستیز و عادل، بر سرزمین حکومت کند.
سایهٔ یزدان جلال دولت و صدر ملوک
خسرو کیهان جلال ملت و فخر بشر
هوش مصنوعی: سایهٔ خداوند موجب رونق و عظمت حکومت و مقام پادشاهان است و همچنین افتخار و فخر بشریت در زیر سایهٔ الهی قرار دارد.
آن جهانداری که جاویدست از او دین رسول
وان شهنشاهی که خشنودست ازو جان پدر
هوش مصنوعی: آن جهانداری که همیشه باقی است، دین پیامبر از اوست و آن پادشاهی که از او راضی و خوشنود است، جان پدر است.
شهریاران را به شرق و تاجداران را به غرب
سیرت و کردار او تاریخ فتح است و ظفر
هوش مصنوعی: پادشاهان در شرق و تاجداران در غرب، ویژگیها و رفتار او نشاندهنده تاریخ پیروزی و موفقیت است.
او به تخت پادشاهی بر نشسته در عجم
در عرب جنگآوران از بیم تیغش در حذر
هوش مصنوعی: او به مقام و جایگاه بالای سلطنت دست یافته است و در سرزمین عجم (ایران) حکومت میکند، در حالی که در سرزمین عرب، جنگجویان از ترس شمشیر او خود را دور نگه میدارند.
هر چه ز اقبال و هنر باید ز ایزد یافته است
چیست آن کایزد ندادستش ز اقبال و هنر
هوش مصنوعی: هر چیزی که از خوشبختی و مهارت به دست آمده، از سوی خداوند به انسان عطا شده است. آنچه که خداوند به کسی نداده، نه در خوشبختی و نه در هنر است.
او به مشرق شاد و خرم با مراد و کام دل
بندگان او به مغرب جنگ را بسته کمر
هوش مصنوعی: او در مشرق زمین با شادی و خوشی و برآورده شدن آرزوهای بندگانش است، در حالی که در مغرب جنگ و نزاع را پایان داده و آمادهی جنگ نبوده است.
. از شجاعت وز سخاوت وز سیاست وز خرد
از ولایت وز کفایت وز هدایت وز نظر
هوش مصنوعی: از شجاعت و بخشندگی و سیاست و دانش، از نیابت و کفایت و رهبری و بینش.
از همایون همت و تدبیر با فرهنگ و هنگ
از مبارک طلعت و دیدار با تأیید و فر
هوش مصنوعی: این بیت به توصیف ویژگیهای مثبت و برجسته یک شخصیت میپردازد. همت و تدبیر او به خوبی در هم آمیخته است و شخصیت او با فرهنگ و ادب همراه است. دیدار او خوش یمن و مبارک است و نشانهای از تأیید و موفقیت است.
از سپاه بیقیاس و نعمت بیرون ز حد
از فتوح بیشمار و نصرت بیرون ز مَرّ
هوش مصنوعی: این بیت به توصیف نیروی عظیم و بینظیر یک لشکر میپردازد که از نظر امکانات و برکات، فراتر از حد معمول است. این لشکر به پیروزیهای متعددی دست یافته و از سایر لشکرها و قدرتها پیشی گرفته است.
از وزیر عادل و وز چاکران نامدار
از ندیم عاقل و وز بندگان نامور
هوش مصنوعی: از وزیر عادل و خدمتگزاران برجسته، از دوست عاقل و از بندگان شناختهشده.
هرکجا ساید رکاب و هرکجا راند سپاه
منفعت یابد ز عدلش ملک گیتی سر به سر
هوش مصنوعی: هر جا که انسان به دنبال حق و عدالت باشد و سپاه بر آن اساس حرکت کند، در آن مکان همگان از عدل و انصاف بهرهمند خواهند شد و درستی در سراسر جهان برقرار میشود.
راستگویی آفتاب است آنکه از رفتار خویش
صدهزاران منفعت پیدا کند در یک سفر
هوش مصنوعی: راستگویی همچون آفتاب است که فردی با رفتار درست و صادقانهاش میتواند در یک سفر به هزاران نفع و سود دست پیدا کند.
ایزد او را هر زمانی نصرت دیگر دهد
تا تن و جانمخالف راکند زیروزبر
هوش مصنوعی: خداوند هر بار به او کمک تازهای میکند تا دشمنانش را به زیر کشد و شکست دهد.
خسروا شاها خداوندا تویی کز عدل توست
هم به شرق اندر نشان و هم به غرب اندر خبر
هوش مصنوعی: خداوند، تو ای پادشاه، همهجا نشانههایی از عدل و انصاف تو وجود دارد؛ هم در شرق و هم در غرب، مردم از رحمت و عدالت تو آگاهند.
در جهانی تو ولیکن قدر تو بیش از جهان
کاین جهان همچون صدف گشت است و تو همچون گهر
هوش مصنوعی: در این دنیا تو جایگاهی داری که ارزش تو از تمام دنیا بیشتر است. این دنیا مانند یک صدف است و تو چون یک گوهر درون آن میدرخشی.
هرکه او را نیست از جاه تو در عالم پناه
هرکه او را نیست از عدل تو درگیتی سپر
هوش مصنوعی: هر کسی که در این دنیا پناهی به جز مقام تو ندارد، در واقع به حقیقت نیازمند توست و هر کسی که از عدالت تو بیبهره باشد، در این جهان مانند کسی است که از حفاظ و سپر بیخبر است.
هست در اِدبار و محنت همچو جسمی بیحیات
هست در تیمار و حسرت همچو چشمی بیبصر
هوش مصنوعی: در زمان بدبختی و درد، مانند جسدی بیجان احساس میشود و در حالات غم و آرزوهای نابجا، مانند چشمی میماند که بینایی ندارد.
هرکه او شغلی سِگالد بیرضا و مهر تو
عمر او آید به سر آن شغل نابرده به سر
هوش مصنوعی: هر کسی که کار و حرفهای را بدون رضایت و محبت تو انجام دهد، عمرش در آن کار بیثمر خواهد گذشت.
ای عجب گویی رضا و مهر تو آب و هواست
زانکه بیهر دو همی زنده نماند جانور
هوش مصنوعی: عجبا! میگویی که محبت و ارادت تو مانند آب و هواست، زیرا هیچ موجودی بدون این دو نمیتواند زنده بماند.
هرکه را یک ره زکین تو بجوشد خون دل
بخت شوم او را به سنگ اندر بکوبد مغز سر
هوش مصنوعی: هرکس که از عشق تو دلی پر از درد داشته باشد، بخت بد او را به سختی و مصیبت خواهد کوبید.
پیش درگاه تو آرد روزگار او را به قهر
روی زرد واشک سرخ ومغز خشکو چشم تر
هوش مصنوعی: زمانه او را به درگاه تو میآورد، با حالتی غمگین، چهرهای زرد و اشکی سرخ، مغز و جانش خشک و چشمانش پر از اشک است.
پای برگردن فکنده دست بسته باز پس
چاوشان تو بیندازندَش از کوه و کمر
هوش مصنوعی: کسی که در شرایط سخت و دشوار گرفتار شده، اگر دستش بسته باشد و نتواند کاری کند، باید منتظر باشد که دیگران او را نجات دهند، حتی اگر برای این کار لازم باشد به شدت عمل کنند و او را به پایین پرتاب کنند.
این بود آری سزای آن که از تو چون شهی
کینه دارد بر دل و پیکار دارد بر جگر
هوش مصنوعی: این نتیجهای است که برای کسی که مانند یک پادشاه از تو کینه به دل دارد و در دلش خواهان نبرد است، مناسب و سزاوار است.
زین چنین عبرت برآرد چون بیندیشد همی
دل تهی سازد ز شور و سهر تهی سازد ز شر
هوش مصنوعی: اگر انسان به عبرتها و نشانههای بهتری فکر کند، دلش از اضطراب و نگرانی خالی میشود و از زشتیها و آزارها رها میشود.
از حصارش آمده و آورده را چون بشمرند
بیش از آن باشدکه او دارد ز اوباش و حشر
هوش مصنوعی: وقتی از حصار او خارج میشود و به شمارش در میآید، تعداد کسانی که با او هستند بیشتر از آنچه است که خود او دارد.
بهترین و مهترین لشکر او ایدرند
با قبول و با خطر قومی و قومی با خطر
هوش مصنوعی: بهترین و مهمترین یاران او در اینجا حضور دارند، آنها با پذیرش خطراتی که هر قوم و گروه برای خود دارد، آماده هستند.
بر خطر آن است کاو را دستگیر آوردهاند
باز آنکس کاو خود آید با قبول است و خطر
هوش مصنوعی: این جمله به نحوی بیان میکند که کسی که در خطر است و به کمک نیاز دارد، ممکن است در موقعیتی قرار گیرد که به طور خودخواسته و با آگاهی قدم به جلو بگذارد. این عمل او، در واقع پذیرش خطر و چالشها از جانب خودش است و نشاندهندهی قدرت اراده و انتخاب اوست.
خلق را معلوم شد کز گوهر آلب ارسلان
چون تو درگیتی نخواهد بود سلطان دگر
هوش مصنوعی: مردم متوجه شدند که مانند تو، یعنی آلب ارسلان، در این جهان دیگر هیچ پادشاهی نخواهد بود.
در خرد واجب نباشد ملک جستن بر محال
یک تن آمد پادشا از یک نژاد و یک گهر
هوش مصنوعی: در خرد، لازم نیست که برای دستیابی به یک سلطنت، در پی محالها باشیم؛ زیرا یک نفر از یک نژاد و یک خصلت میتواند به عنوان پادشاه ظهور کند.
گرچه یعقوب پیمبر داشت فرزندان بسی
پادشاه مصر یوسف شد سخن شد مختصر
هوش مصنوعی: با وجود اینکه پیامبر یعقوب فرزندان زیادی داشت، اما یوسف به عنوان پادشاه مصر معرفی شد و داستان او به صورت مختصر بیان شده است.
هر چه اندیشه در آن بندی گشاید بیخلاف
عاقبت نیکو تر آمد چون گشاید دیرتر
هوش مصنوعی: هر چه فکری در آن بکنیم و برای آن راهحلی پیدا کنیم، اگر با دقت و احتیاط بیشتری عمل کنیم، در نهایت نتیجه بهتری خواهیم گرفت، حتی اگر زمان بیشتری هم ببرد.
صد اثر پیدا شدست ای شاه کز مقصود خویش
صد دلیل و صد نشان بینی همی در هر اثر
هوش مصنوعی: ای شاه، صد نشانه و دلیل از مقصود خویش در هر اثر مشاهده میکنی.
بخت چون عالی بود بنماید از آغاز کار
روز روشن روشنی پیدا کند وقت سحر
هوش مصنوعی: اگر بخت بیش از حد خوب باشد، از همان ابتدا کارها به روشنی و واضحی پیش میروند و در سحرگاه، نور و روشنی خود را نشان میدهند.
تا همی از دور گردون بر گذر باشد جهان
شاد و خرم باش و بگذر زین جهان برگذر
هوش مصنوعی: تا زمانی که زندگی در حال گذر است، دنیا را شاد و خوشحال بگذران و از این جهان که زودگذر است، عبور کن.
بخت عالی یار توست و فتح و نصرت کار توست
روزگارت چاکرست وکردگارت راهبر
هوش مصنوعی: سرنوشت خوب و خوشی به تو همراهی میکند و موفقیتها به دست توست. زمانه در خدمت توست و کارهای تو را هدایت میکند.
در شجاعت رزم ساز و در سیاست خصم گیر
در سعادت بزم ساز و در سلامت نوش خور
هوش مصنوعی: شجاع باش و در میدان جنگ به مبارزه بپرداز، در سیاست دشمنان را شناسایی کن، در لحظات خوشی جشن بگیر و در سلامتی خوشگوار بنوش.
