برگردان به زبان ساده
چو مرد گیرد بعد از رضا ره تسلیم
مسلم است بر او خسروی هفت اقلیم
هوش مصنوعی: وقتی انسان پس از پذیرش و رضا، راه تسلیم را در پیش گیرد، به طور مسلم بر او فرمانروایی هفت اقلیم خواهد بود.
خلیل رحمن دیدی که از صنمخانه
بسوی یزدان آمد همی بقلب سلیم
هوش مصنوعی: خلیل رحمان مشاهده کرد که از معبد بتان به سوی خداوند، با دل پاک و سالم حرکت کرد.
تو نیز پیرو اهل سلوک شو که رسی
ز کعبه قدس اندر مقام ابراهیم
هوش مصنوعی: تو هم به جمع followers اهل سلوک بپیوند و به مقام بلند ابراهیم از کعبه قدس برسی.
اگر عذاب الیم است بر تو در گیتی
ز خوی خویش همی باش در بهشت نعیم
هوش مصنوعی: اگر در زندگی دچار سختی و دردسر هستی، بدان که این وضعیت به خاطر رفتارها و کردارت است. اما اگر بخواهی به آرامش و خوشبختی دست یابی، باید تغییراتی در خود ایجاد کنی تا به سعادت برسی.
چنانکه حضرت خیرالبشر علیه سلام
که ایزدش بستاید همی بخلق عظیم
هوش مصنوعی: چنانکه حضرت محمد، بهترین انسانها، که خدا او را ستایش میکند، در میان مردم دارای مقام بزرگی است.
بحسن خلق همی کرده ملک را تسخیر
بخوی نیک همی داده شرع را تنظیم
هوش مصنوعی: به خاطر خلق نیک و رفتار پسندیده، کسی میتواند به حکومت برسد و همچنین به خاطر خویی خوب، میتواند نسبت به قوانین و مقررات نظم بدهد و آنها را تنظیم کند.
وگر بزشتی خوی اندری درین دنیا
همه بهشت نعیمت شود عذاب الیم
هوش مصنوعی: اگر انسان به صفات زشت خود ادامه دهد، در این دنیا حتی بهشت هم برای او عذاب دردناک خواهد بود.
چنانکه دیدی بوجهل را پلیدی خوی
ذلیل کرد از آن پس که بد بقوم زعیم
هوش مصنوعی: به طور خلاصه، این بیت به این موضوع اشاره دارد که ناپاکیهای ذاتی و رفتارهای زشت بوجهل باعث شد که او در چشم دیگران خوار و ذلیل شود، به ویژه پس از آنکه در میان قومش شناخته شد و موجب ننگ آنها گردید.
مجو بترشی و تلخی ز خلق شیرینی
که هیچکس نکند التفات بر دژخیم
هوش مصنوعی: ناراحتی و تلخیات را پنهان کن و به دیگران نشان نده، زیرا هیچکس به دیو ستمگر و بدی توجهی نمیکند.
ظلیم اگر بتهور نعامه را نگرد
کند بدندان از بن نعماه پر ظلیم
هوش مصنوعی: اگر ظالم به شجاعت به دنبال نداشتهها برود، دندانش از بننخلی که پایگیر است، پر میشود.
مکن رعایت اوضاع ماه و مهر که نیست
درستی اندر گفتار مردم تنجیم
هوش مصنوعی: به حال و روز ماه و خورشید توجه نکن، زیرا در سخنان مردم در مورد نجوم هیچچیز درست نیست.
اگر ستاره شناست ز مرگ برهاند
خداشناس کند زنده استخوان رمیم
هوش مصنوعی: اگر فردی به ستارهشناسی بپردازد و از مرگ نجات یابد، به او این امکان داده میشود که شناختی از خدا داشته باشد و به زندگی دوبارهای دست یابد.
بوقت نامه و تقویمت احتیاجی نیست
که آفریدت یزدان با حسن التقویم
هوش مصنوعی: برای نوشتن نامه و تاریخ به چیزی نیاز نیست، زیرا زیبایی خلقت تو به اندازهای است که خود را به خوبی نشان میدهد.
مباش غره بطامات و لاف و زهد و ریا
مباز خرقه بسالوس و طبل زیر گلیم
هوش مصنوعی: در این بیت به این نکته اشاره شده که فریب ظاهر و ادعاهای بیاساس و خودنماییهای دروغین را نخورید. همچنین، به بیمعنی بودن لباسهای خمیده و تظاهر به زهد در مقابل حقیقت و روح واقعی زندگی اشاره میشود. به این ترتیب، باید از تظاهر و ریا دوری کنید و به عمق انسانیت و صداقت توجه داشته باشید.
همه حسود رخ و دشمنان حسن تواند
که در برابر روی تو عاشقند و ندیم
هوش مصنوعی: همه حسودان و دشمنان زیبایی، فقط میتوانند به خاطر وجود تو عاشق و دوستدار شوند.
چنان ضرآئر حسنای سرو قد که بشوی
ز رشک گویند اینست زشتروی و دمیم
هوش مصنوعی: معنی این بیت به این صورت است که زیبایی و جذابیت سروی بلند به قدری زیاد است که اگر کسی بخواهد به خاطر حسادت او را سرزنش کند، میگوید که او زشت است و در واقع حرفش بیاساس و نادرست است. در واقع این شاعر به زیباییهای طبیعی و عدم توجه به نظر حسادتآور دیگران اشاره میکند.
مخور فریب حسودان که بوالبشر در خلد
فریب خورد ز افسانهای دیو رجیم
هوش مصنوعی: به دیگران اعتماد نکن و فریب حسادتها را نخور، چرا که حتی بزرگترین و داناترین افراد نیز ممکن است در دام فریب و داستانهای نادرست بیفتند.
رحیم باش و قناعت گزین و صابر شو
کزین سه مسند پیغمبری گرفت کلیم
هوش مصنوعی: مرحمت کن، قناعت را انتخاب کن و صبور باش، زیرا این سه ویژگی باعث نیکی و موفقیت پیامبران شده است.
رهائی ارطلبی از کمند منت خلق
خلاصی ارطلبی از شرار نار جهیم
هوش مصنوعی: اگر به دنبال آزادی هستی، باید از بند محبت و انتظار مردم رهایی یابی. اگر میخواهی از عذاب جهنم نجات پیدا کنی، به دنبال رهایی از آتش خشم و گناه باش.
برو بپای ارادت سر امید بنه
در آستانه طه و ص و طسم
هوش مصنوعی: به ایمان و ارادت خود پایبند باش و در درگاه مقدس با امید مستقر شو.
طلاق گوی عجوز زمانه را و بخوان
بعیش و لذت ایام سوره تحریم
هوش مصنوعی: این بیت به ما میگوید که از قید و بندهای گذشته و سختیهای زمانه خلاص شو و به زندگی و لذتهای موجود در روزهای حال توجه کن. مانند سوره تحریم که به ما یادآوری میکند که باید از امور ناپسند دوری کنیم و به خوشیهای درست و مثبت بپردازیم.
بگیر دامن استاد و مرشد کامل
برو بخدمت سلطان و پادشاه کردیم
هوش مصنوعی: به دنبال آموزههای استاد و راهنماییهای او باش و به خدمت پادشاه و فرمانروای خود برو.
رضای راضی مرضی علی بن موسی
خدایگان خراسان و شمع هفت اقلیم
هوش مصنوعی: خوشنودی و رضایت کسی که مورد پسند علی بن موسی، بزرگ خراسان، است و او نور روشنی برای هفت اقلیم میباشد.
پناه بر سوی کهف جهانیان که برند
پناه بر در وی خفتگان کهف و رقیم
هوش مصنوعی: به سوی پناهگاهی میرویم که همگان در آنجا آرامش مییابند، همانطور که خفتگان در کوه و دره به آن پناه میبرند.
ز سینه زنگ برد آب آن خجسته دیار
بچهره رنگ دهد آب آن ستوده حریم
هوش مصنوعی: آب آن دیار خوشبخت که از دل سینه سرازیر میشود، به چهره زیبا و جذابتری رنگ میدهد و به حریم آن جایی که مورد ستایش است، زیبایی میبخشد.
چنان مربی جانها بود هوای درش
که آن سهیل یمن تربیت کند به ادیم
هوش مصنوعی: مربیای که جانها را پرورش میدهد، چنان باورنکردنی است که حتی ستارهی سهیل یمن هم به اندازه او نمیتواند در شکوفایی و رشد افراد تأثیرگذار باشد.
ابوالحسن علی آن شهی که شیر حق او را
ز نام و کنیت پوشاند حله تکریم
هوش مصنوعی: ابوالحسن علی، آن ولی و بزرگ مردی است که مقام والایش موجب شد تا نام و لقبش با احترام و ارادت خاصی پوشانده شود.
لبش نماید تعلیم هر دقیقه بخضر
چنان که خضر بموسی همی کند تعلیم
هوش مصنوعی: لب او به گونهای است که هر لحظه به آدم آموزش میدهد، مثل اینکه خضر به موسی آموزش میداد.
اگر شنیدی نتوان یکی گلیم سیاه
سپید کردن با آب کوثر و تسنیم
هوش مصنوعی: اگر شنیدهای که کسی میتواند یک گلیم سیاه را به وسیله آب کوثر و تسنیم سفید کند، بدان که این امکانپذیر نیست.
ببین سیاه گلیمان بخاک درگه وی
نهند روی و شوند از قضا سپید گلیم
هوش مصنوعی: ببین که چگونه در درگاه او، گلهای سیاه را به خاک میگذارند و در اثر تقدیر، آنها به رنگ سفید در میآیند.
ز تف صارم قهرش بقوم عاد و ثمود
رسید رجفه و طوفان فاصبحو کصریم
هوش مصنوعی: از شدت خشم او، بلای عظیمی بر قوم عاد و ثمود نازل شد و آنها چنان دچار اضطراب و طوفان شدند که مانند چوبی خشک و بیجان شدند.
چنان ببوسد خاک درش جباه امم
که مجرمان حریم خدای رکن حطیم
هوش مصنوعی: چنان بوسهای که زمین درب خانهاش میزند، نشان از احترام و اعتقاد عمیق مردم دارد، بهطوری که حتی گناهکاران نیز به مکانی که سنگ حطیم قرار دارد، مراجعه میکنند.
همی بنالد از هیبتش عروق جبال
همی ببالد از همتش عظام رمیم
هوش مصنوعی: از ترس وجودش، کوهها به زاری میافتند و از ارادهی او، استخوانها به عظمت و شکوه میبالند.
همی بمیرد از حسرتش نفوس کرام
همی شتابد در حضرتش امیر کریم
هوش مصنوعی: افراد بزرگ و با شخصیت از حسرت به سر میبرند و همواره به سمت حضور بزرگمردی با روحیهی نیکو شتاب میکنند.
بلندپایه اجودان خاص خسرو شرق
که جانش بر در سلطان طوس گشته مقیم
هوش مصنوعی: این جمله به شخصی از نیکوترین و برجستهترین افراد اشاره دارد که در دربار پادشاه طوس زندگی میکند و همواره در کنار اوست. این فرد به نوعی ارتباط نزدیکی با سلطنت دارد و نشاندهنده احترام و مقام بالای او نزد پادشاه است.
ستاره ای که بتابد ز غره فرسش
صباح ساجد گردد بر او پی تعظیم
هوش مصنوعی: ستارهای که از نور خود در اوج آسمان میدرخشد، صبح وقتی میرسد، به خاطر عظمت او به حالت سجده درمیآید و به او احترام میگذارد.
کسیکه شکل سنانش بخواب در نگرد
ببستر اندر پیچان شود بسان سلیم
هوش مصنوعی: کسی که زیبایی و ظرافتش را در خواب نبیند، در بستر میپیچد و آرامش ندارد، مثل کسی که به خواب رفته است.
زنان حامله گر برق صارمش بخیال
دهند راه، همیدون شوند جمله عقیم
هوش مصنوعی: اگر زنان حامله تصور کنند که صدای من به گوششان میرسد، در این صورت همه آنها نازا خواهند شد.
زبانی عضبش خصم را ز چشمه تیغ
شراب داده و هم شاربون شرب الهیم
هوش مصنوعی: زبانی که بر دشمن میتازد، مانند چشمهای است که از آن شراب میجوشد و در عین حال، آن را به نوشیدنی الهی نیز تشبیه میکند.
بروز رزم جسور و برنج دهر صبور
بوقت خشم غیور و بگاه عفو حلیم
هوش مصنوعی: در این بیت، به توصیف ویژگیهای یک فرد جنگجو و شجاع پرداخته شده است. او در زمان جنگ و در مواقعی که نیاز به شجاعت و قدرت است، خود را نشان میدهد و در عین حال، در برابر مشکلات و ناملایمات صبور و آرام است. این فرد در لحظات تنش و خشم، از خود قدرت و جسارت بروز میدهد و در لحظات عفو و بخشش، مهربان و نرمخوی است. به طور کلی، این تصویر اشاره به تعادل و دوگانگی در رفتار انسان دارد، که توانایی مقابله با سختیها و همچنین نشان دادن بخشش و آرامش را در خود دارد.
بوزن همت وی کوه و کاه یکسان شد
چنانکه در کف او سنگخاره با زر و سیم
هوش مصنوعی: با تلاش و همت او، چیزهای بزرگ و کوچک یکسان شدند، همانطور که در دستان او، سنگهای بیارزش و طلا و نقره به یک اندازه به نظر میرسند.
ز خان او همه روزی خورند پنداری
کفش بمایه ارزاق خلق گشته قسیم
هوش مصنوعی: از خانه او همه روز چیزهایی میخورند و گویی که کفش او باعث شده تا مایه روزی مردم شود و در واقع به دو قسمت تقسیم شده است.
بصرصر غم خاشاک جان دشمن وی
همیشه باد چو در دست ذاریات هشیم
هوش مصنوعی: بیقراری و غم من بر جان دشمن همیشه هست، مانند خاشاکی که در دست باد میرقصد.
بخلقش ار نگری گوئی از بهشت برین
وزد ز لطف خدا بر مشام خلق نسیم
هوش مصنوعی: اگر به آفرینش او بنگری، میگویی که از بهشت نازل شده است و نسیم لطف خدا بر جان مردم میوزد.
ای آن بزرگ امیری که ابر و بحر بود
بمنت تو رهین و بهمت تو غریم
هوش مصنوعی: ای بزرگ امیری که ابر و دریا به خاطر تو خدمتگزارند و به برکت وجود تو در حال حرکتند.
بساط عقل ندارد بجز تو صدر مکین
عروس فضل نیابد بجز تو کفو کریم
هوش مصنوعی: جز تو کسی در میدان عقل و دانایی فضیلت و مقام ندارد، و هیچکس به جز تو در روزگار عروس علم و فضیلت به مقام بلند نرسد.
تو شمع راه امیدی و خلق آیت خوف
قلوب با تو یکی وز دگر کسان بدو نیم
هوش مصنوعی: تو مانند شمعی هستی که امید را روشن میکنی و مردم به خاطر تو از ترس و نگرانی دلهایشان آرامش مییابند. تو و دیگران به تو وابستهاند و با هم مرتبط هستید.
نه مشک خوانم کلک تو را که خامه تو
امین سر کسان است و مشک نافه نمیم
هوش مصنوعی: من به جای آنکه تو را مشک بنامم، میگویم قلم تو نماینده حقیقتها و رازهای بسیاری است، و مشک بوی خوشی دارد که همیشه باقی نمیماند.
گر از حسب بجهان افتخار دارد کس
حسب تر است که هستی بهوش ورای قویم
هوش مصنوعی: اگر کسی به شرافت و نژاد خود در دنیا افتخار میکند، بدان که شرافت واقعی آن است که انسان دچار خودپسندی نشود و به درک و تفکر عمیق بپردازد.
ور از نسب بجهان اعتبار یابد کس
نسب تر است نه در مردم ثقیف و تمیم
هوش مصنوعی: اگر کسی بخواهد در دنیا به اعتبار برسد، نسب او اهمیت ندارد، زیرا هیچ نسبی برتر از مردم شریف و با فرهنگ نیست.
میانه تو و سرکردگان گیتی فرق
همان بود که بود مر امید را با بیم
هوش مصنوعی: در میان تو و فرماندهان جهان، تفاوتی وجود دارد که مانند فرق امید و ترس است.
مرا بنزد تو ای خواجه مهین جرمی است
گرم خدای نگیرد بدان گناه عظیم
هوش مصنوعی: من در نزد تو ای بزرگوار گناهی دارم که خداوند به خاطر آن مجازات نخواهد کرد، چون گناه بسیار سنگینی است.
خدای داند کاین بنده خویش را داند
بطاعت تو حریص و بدرگه تو خدیم
هوش مصنوعی: خدا میداند که این بندهی خودش را میشناسد و در راه فرمانپذیری از تو بسیار مشتاق است و در حضور تو، میخواهد خدمتگزار باشد.
ولی نیافتم آن فرصتی که بنمایم
ادای شکر ترا همچو مخلصان قدیم
هوش مصنوعی: اما نتوانستم آن فرصت را پیدا کنم که شکرگزاری تو را به نمایش بگذارم مثل مخلصانِ قدیم.
بدستیاری اقبال و پایمردی بخت
کنون عزیمت این امر را دهم تصمیم
هوش مصنوعی: با کمک شانس و تلاش خود، اکنون تصمیم میگیرم که این کار را آغاز کنم.
به جرم اینکه نمودم بخدمتت تاخیر
چنین قصیده ی دلکش همی کنم تقدیم
هوش مصنوعی: به خاطر اینکه برای خدمت به تو تاخیر کردم، این شعر زیبا را به تو هدیه میدهم.
الا چو دست تو رزاق هر فقیر و غنی
الا چو مهر تو درمان هر صحیح و سقیم
هوش مصنوعی: ای خداوند، مانند دست تو میباشی که رزقدهنده هر فقیر و ثروتمندی است و همچون مهر تو، درمانگر هر بیماری و تندرستی است.
مریض بستر غم را باتفاق امم
بغیر خاک درت داروئی نگفته حکیم
هوش مصنوعی: در این دنیا، کسی که در غم و اندوه به سر میبرد، جز خاک و کاشتن درختان هیچ دارویی ندارد و حتی حکیمان نیز نتوانستهاند درمانی برای این درد پیدا کنند.