برگردان به زبان ساده
تهمتن اگر تاج کاووس برد
به پیشش دو صدره زمین بوس برد
هوش مصنوعی: اگر تهمتن (رستم) تاج کاووس را بیاورد، به خاطر احترام و ارادتش، دو بار زمین را می‌بوسد.
که رسم است مر بنده را از گناه
تمسک به بخشایش پادشاه
هوش مصنوعی: مرسوم است که بنده از گناهان خود به بخشش و لطف پادشاه چنگ بزند و به آن پناه ببرد.
تو در عهد سلطان فیروز بخت
خداوند دیهیم و دارای تخت
هوش مصنوعی: تو در زمان پادشاهی سلطان فیروز، صاحب تاج و تخت و قدرت هستی.
که کس نان خود خورد نارد زبیم
تو سالوسک زرق دیدن مقیم
هوش مصنوعی: هیچ‌کس زخم و رنج خود را به دیگری نمی‌دهد، اما تو که ریاکاری و زرق و برق را می‌بینی، در اینجا سکون و آرامش را تجربه می‌کنی.
به شش قبضه پولادمیل تفنگ
به نه ذرع عمامه سبز رنگ
هوش مصنوعی: با شش لوله تفنگ از جنس فولاد و با یک عمامه سبز به طول نه ذرع.
به تبدیل آقا و سید دو جا
بری صرفه از دفتر پادشا
هوش مصنوعی: وقتی به مقام و جایگاه افراد توجه کنیم، می‌توانیم در دو موقعیت مختلف از احترام و حقایت آنها بهره ببریم و این موضوع باعث می‌شود که خیلی از مشکلات ما حل شود.
ازین جرم یک ره پشیمان نه ای
وزین جمع بندی پریشان نه ای
هوش مصنوعی: از این گناه هیچ‌گونه پشیمانی ندارید و از این جمع خیال‌های نامنظم نیز ناراحت نیستید.
خراج ولایت خوری تا به زرق
متاع کسان تا کنی زیب دلق
هوش مصنوعی: به عنوان حاکم، مالیات دیگران را برداشته و از تجملات و زرق و برق‌های آنها بهره‌مند می‌شوی تا لباس‌های خود را زیباتر کنی.
گهی سید و گاه آقا شوی
گهی راه زن، گاه ملا شوی
هوش مصنوعی: گاهی مقام والایی پیدا می‌کنی و گاهی خود را در جایگاه پایین‌تری می‌بینی، گاهی در نقش رهزن قرار می‌گیری و گاهی هم به عنوان عالم شناخته می‌شوی.
گهی تیغ گیری و گاهی عصا
گهی درع پوشی و گاهی ردا
هوش مصنوعی: گاهی به دستت شمشیر می‌گیری و گاهی عصا. گاهی لباس جنگ به تن می‌کنی و گاهی لباس افتخار و احترام.
گهی سبحه گیری به کف گاه جام
گهی طالب ننگی و گاه نام
هوش مصنوعی: گاه انسان با ذکر و عبادت مشغول است، گاه به میگساری و نوشیدن مشغول می‌شود و گاه به دنبال شهرت و اعتبار می‌رود. هر زمانی حال و روحیه‌ای متفاوت دارد.
گهی شیخ گردی، گهی می فروش
گهی زاهد و گاه پیمانه نوش
هوش مصنوعی: گاهی به مقام و موقعیت بزرگی می‌رسی، گاهی به تجارت مشغول می‌شوی، گاهی نقش یک زاهد را به خود می‌گیری و گاهی هم به خوش‌گذرانی و نوشیدن می‌پردازی.
گهی خود و گه شال بر سر زنی
گهی کاغذ و گاه خنجر زنی
هوش مصنوعی: گاهی خودت را معرفی می‌کنی و گهگاه خود را در زیر شالی پنهان می‌کنی، گاهی به نوشتن و گاهی به انتقاد و تندی روی می‌آوری.
گهی نیزه بر دست و گاهی قلم
گهی جبه بر دوش و گاهی علم
هوش مصنوعی: گاهی در میدان جنگ و با نیزه، و گاهی در مجالس علم و با قلم، و گاهی لباس رزم بر تن و گاهی علم و دانش در دستم.
گهت جای بر پایه منبر است
گهت پای بر رخش جنگ آور است
هوش مصنوعی: گاه فرصتی برای نشستن و سخن گفتن دارید و گاه در میدان جنگ باید به صورت فعال شرکت کنید.
رجز خوان گهی و گهی خطبه گوی
گهی طالب صلح و گه جنگجوی
هوش مصنوعی: شاعر در اینجا به توصیف یک شخصیت چندوجهی می‌پردازد که در مواقع مختلف از خود کارکردهای متفاوتی نشان می‌دهد. او گاهی جنگ‌طلب است و گهگاهی دعاگو و طلب‌کننده صلح. این نشان‌دهنده تغییر حالات و رفتارهای فرد در موقعیت‌های گوناگون است.
گهی زخمه بر ساز ماتم زنی
گهی نغمه از زیر و از بم زنی
هوش مصنوعی: گاهی با نواختن ساز، به حزن و اندوه می‌پردازی و گاهی هم با آهنگی شاد و خوش، از صداهای مختلف استفاده می‌کنی.
گهی ذاکر شاه خونین کفن
ز ظلمت گهی عالمی نوحه زن
هوش مصنوعی: گاهی کسی هست که به یاد و ستایش شاهی که در لباس خونین است، در دل شب یادآوری می‌کند و گاهی دیگران هستند که بر مصیبت‌ها و ظلم‌ها نوحه‌سرایی می‌کنند.
بهر لحظه نیرنگ دیگر کنی
به سالوس افسانه ای سر کنی
هوش مصنوعی: در هر لحظه ممکن است نقشه جدیدی بکشی و با فریب و ترفند، داستانی بسازی.
مهیا کنی صلح و جنگ دگر
خوری مال مردم به رنگ دگر
هوش مصنوعی: آماده‌سازی برای صلح و جنگ را بر عهده داری و ثروت مردم را به شکل دیگری مصرف می‌کنی.
زهی خلق و خوی فسونساز تو
که کس مطلع نیست بر راز تو
هوش مصنوعی: عجب رفتار و طرز و ویژگی جذب‌کننده‌ای داری که هیچ‌کس از اسرار تو آگاه نیست.
اگر سیدی آهنین جامه چیست
وگر رهزن این سبز عمامه چیست
هوش مصنوعی: اگر کسی که مقام و منزلتی دارد، لباس آهنی به تن کرده باشد، چه فرقی با دزد و راهزنی که لباسی سبز به سر دارد وجود دارد؟
برو طالب صلح یا جنگ باش
نفاق از دورنگی است یکرنگ باش
هوش مصنوعی: به سمت صلح برو یا اگر می‌خواهی جنگ کن، اما بدان که نفاق نتیجه دو رنگی است؛ بنابراین باید یکرنگ و صادق باشی.
تهمتن ترا نیست هم برز و یال
به این مکر و فن نیست دستان زال
هوش مصنوعی: تهمتن به تو نمی‌رسد، نه در شجاعت و نه در فریب و مکر، دستان زال نیز در این زمینه به تو نزدیک نمی‌شود.
