برگردان به زبان ساده
انبیا راستانِ دین بودند
خلق را راه راست بنمودند
هوش مصنوعی: پیامبران راهنمایان حقیقی دین بودند و مسیر درست را به مردم نشان دادند.
چون به غرب فنا فرو رفتند
باز خود کامگان برآشفتند
هوش مصنوعی: زمانی که کسانی که به خودخواهی و لذتجویی پرداخته بودند، به پایان و نابودی رسیدند، دوباره آنها که با عزم و اراده خود برخواسته بودند، به واکنش و خشم پرداختند.
پردهها بست ظلمت از شب شرک
بوسها داد کفر بر لب شرک
هوش مصنوعی: در تاریکی شب، پردهها بسته شده و کفر به آرامی بر لب شرک مینشیند، نشان از تسلط و حاکمیت شرک و نادانی در دلهای مردم است.
این چلیپا چو شاخ گل در دست
وآن چو نیلوفر آفتابپرست
هوش مصنوعی: این تصویر زیبا از گل و نیلوفر آفتابپرست نشاندهندهی دو زیبایی متفاوت است. چلیپا به شکل شاخ گل در دست است و نمایی ظریف و دلنشین دارد. در عوض، نیلوفر آفتابپرست حالتی شاداب و روشن دارد که نشاندهندهی ارتباط با خورشید و زندگی است. این تضاد زیبا بین دو نوع گل، نمادی از تنوع و زیباییهای طبیعت است.
این صنم کرده سال و مه معبود
وآن جدا مانده از همه مقصود
هوش مصنوعی: این معشوق همچون خورشید و ماه است که همه سال و ماه را به خود جذب کرده و هیچ چیز دیگری نمیتواند به او نزدیک شود؛ و آنچه که جدا از اوست، هیچ هدف و مقصودی ندارد.
این شمرده ز جهل بیبرهان
بدی از دیو و نیکی از یزدان
هوش مصنوعی: این بیت به مفهوم نادانی و ناامیدی اشاره دارد که چگونه میتواند انسان را از درک حقیقت دور کند و باعث شود که بدی از موجوداتی شریر و نیکی از موجوداتی خوب بهدست نیاید. به عبارت دیگر، نادانی میتواند منجر به قضاوتهای نادرست درباره خوب و بد شود.
خاک پاشانِ آتش آشامان
آبْ کوبان بادْ پیمایان
هوش مصنوعی: افرادی که در حال پراکندن خاک هستند، در حالی که آتشنوشها آب را میکوبند و کسانی که به سوی باد میروند، در تلاشاند.
این چو باده ز مغز عقل زدای
وان چو نکبا ز سر عمامهربای
هوش مصنوعی: این باده، وقتی که به عقل و فهم میرسد، آن را میگیرد و خالی میکند، و آن نکبت هم مانند عمامهای است که از سر کسی بر میدارد.
این وثن را خدای خود خوانده
وآن شمنوار دین برافشانده
هوش مصنوعی: این فرد بت خود را به عنوان خدا میشناسد و همچنان که یک شمن دین و آیین خود را پراکنده میکند، به ترویج افکار خود میپردازد.
این یکی سحر آن دگر تنجیم
این یکی در امید وان در بیم
هوش مصنوعی: این یکی جادو و سحر است و آن دیگری علم نجوم؛ یکی در حال امیدواری و دیگری در حال نگرانی.
همه ناخوبْ سیرتان بودند
همه اعمی بصیرتان بودند
هوش مصنوعی: همه انسانها در ظاهر نیکو بودند، اما در باطن بینش و بصیرت نداشتند.
عام قانع شده به ریمن دین
خاص مشغول در نشیمن دین
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که جمعی از مردم به چیزهای ساده و مشتی از دین راضی شدهاند، در حالی که گروهی دیگر در جزئیات عمیقتری از دین و مسائل معنوی مشغولاند. به نوعی، اشاره به تفاوت در عمق و توجه افراد به مسایل مذهبی دارد.
دین حق روی خود نهان کرده
هریکی دین بد عیان کرده
هوش مصنوعی: هر کسی که در دل خود دین حق دارد، آن را پنهان کرده، اما دینهای نادرست را به وضوح نشان میدهد.
بدعت و شرک پر برآورده
رندقه جمله سر برآورده
هوش مصنوعی: نوآوری و شرک در پی هم به شکلهای مختلف خود را نشان دادهاند و همگان آنها را آشکارا دریافت کردهاند.
این به تلقین هرزهای در بند
وآن به تخییل بیهده خرسند
هوش مصنوعی: این فرد در حال شنیدن حرفهای بیخود و بیهدف است و آن فرد دیگر از تخیلات بیاساس و بیفایدهاش خوشحال است.
گوش سرشان هوس شنوده ز ریو
هذیانشان هدی نموده ز دیو
هوش مصنوعی: سرهایشان به شنیدن تمایل دارد و هذیانهایشان به آنها جهت و راهنمایی میدهد، گویی که تحت تأثیر یک نیرو یا موجود شوم قرار گرفتهاند.
شده نزدیک عام و دانشمند
سفه و غیبت و فضولی پند
هوش مصنوعی: نزدیک مردم عادی و دانشمندان، سخن از نابخردی، غیبت و دخالت در کار دیگران را بشنوید و عبرت بگیرید.
خاص در بند لذّت و شهوات
عام در بند هزل و تراهات
هوش مصنوعی: بعضی از افراد فقط مشغول لذتها و خواستههای خود هستند، در حالی که دیگران درگیر مسائل بیمحتوا و بیاهمیت هستند.
مندرس گشته علم دین خدای
همگان ژاژخای و یافهْ درای
هوش مصنوعی: علم دین خدا به زوال رفته و کسانی که در سخن گفتن بیپایه هستند، ادعای زیادی دارند.
عِزّ خود جسته در بهانهٔ علم
عقل پوشیده در میانهٔ علم
هوش مصنوعی: شخصی که به علم و دانش متمسک میشود، عزت و عظمت خود را در بهانههای علمی جستجو میکند. در واقع، عقل و حکمتی که در پس دقت و پژوهش وجود دارد، در دل این علم نهفته است.
راستیها ز بیم بند و طلسم
روی پوشیده چون الف در بسم
هوش مصنوعی: واقعیتها بهخاطر ترس از قید و شرطها و مراسمهای مرموز، پنهان ماندهاند، همانطور که حرف "الف" در کلمه "بسم" غیرقابل رؤیت است.
خاصگان چون به خانه باز شدند
عامه هم با سرِ مجاز شدند
هوش مصنوعی: زمانی که افراد خاص و برجسته به خانههایشان برگشتند، مردم عادی هم با راهی آسان و ساده در این مسیر قرار گرفتند.
آن یکی رفته بر ره موسی
وآن دگر مقتدای او عیسی
هوش مصنوعی: یکی در راه موسی رفته و دیگری پیرو عیسی است.
کیشِ زردشت آشکار شده
پردهٔ رحم پاره پاره شده
هوش مصنوعی: کیش زردشت به وضوح نمایان شده و پردهای که رحم را میپوشاند پاره شده است.
ملک توران و ملکت ایران
شده از جور یکدگر ویران
هوش مصنوعی: ملک توران و کشور ایران به خاطر ظلم و ستم یکدیگر خراب و ویران شدهاند.
حبشه تاخته سوی یثرب
فیل با ابرهه ز مرغ هرب
هوش مصنوعی: حبشه به سمت یثرب (مدینه) حمله کرده و فیل با ابرهه، فرمانده آنها، به سوی این شهر آمده است.
خانهٔ کعبه گشته بتخانه
بگرفته به غصب بیگانه
هوش مصنوعی: خانهٔ کعبه به مکانی تبدیل شده که به جای عبادت خدای یگانه، محل پرستش بتها شده و آن هم به طرق ناح legal و تصرف از سوی بیگانگان.
عتبه و شیبه و لعین بوجهل
یک جهان پر ز ناکس و نااهل
هوش مصنوعی: عتبه و شیبه و لعین بوجهل، افرادی هستند که در کمال بدی و ناپسندی به سر میبرند و جامعهای پر از افراد بیارزش و نالایق را تشکیل میدهند.
عالمی پر سباع و دیو و ستور
صد هزاران ره و چه و همه کور
هوش مصنوعی: جهانی پر از درندگان، شیاطین و جانوران است؛ در این عالم هزاران راه وجود دارد و همه آنها به نوعی نابینا هستند.
بر چپ و راست غول و پیش نهنگ
راهبر گشته کور و همره لنگ
هوش مصنوعی: در دو طرف غولها و در مقابل نهنگ راه را گم کرده و همراهانش لنگ لنگان حرکت میکنند.
خفتهٔ جهل را ز پر خوابی
گزدم حمق کرده ذبابی
هوش مصنوعی: در بستر نادانی، کسی که در خواب عمیق است را به خاطر نادانیاش، مگس نیش میزند.
پُر ضلالت جهان و پُر نیرنگ
بر خردمند راه دین شده تنگ
هوش مصنوعی: جهان پر از گمراهی و فریب است و برای فردی عاقل، مسیر واقعی دین دشوار و باریک شده است.
بانگ برداشته سحرگاهان
سگ و خر در جهان گمراهان
هوش مصنوعی: در صبح زود صدای سگ و خر به گوش میرسد و این نشانهای از بیراهه رفتن انسانهاست.
ای سنایی چو بر گرفتی کلک
درّ معنی کشیدی اندر سلک
هوش مصنوعی: ای سنایی، هنگامی که قلم خود را برداشتید، معنیهای ارزشمند را در نظم و ترتیب قرار دادید.
چون بگفتی ثنای حق اوّل
پس بگو نعت احمدِ مرسل
هوش مصنوعی: اول از ستایش خداوند سخن بگو، سپس از صفات و ویژگیهای پیامبر احمد که فرستاده شده است، یاد کن.
چون ز توحید گفته شد طرفی
گفت خواهم ز انبیا شرفی
هوش مصنوعی: وقتی از یکتاپرستی صحبت شد، طرفی گفت: میخواهم از انبیا مقام و فضیلت بگیرم.
خاصه نعت رسولِ بازپسین
آن ز پیغمبران بهین و گزین
هوش مصنوعی: بهویژه توصیف پیامبر آخرالزمان، بهترین و برگزیدهترین پیامبران است.