برگردان به زبان ساده
به می غم از دل افگار برنمی خیزد
به آب از آینه زنگار برنمی خیزد
هوش مصنوعی: غم دل به راحتی از وجود انسان خارج نمی‌شود، همانطور که زنگار از روی آینه پاک نمی‌شود.
ز داغ نیست دل دردمند من خالی
که شمع از سر بیمار برنمی خیزد
هوش مصنوعی: دل دردمند من از غم و اندوه سرشار است، به‌گونه‌ای که مانند شمعی که در کنار بیمار قرار دارد و نمی‌تواند روشن شود، از درد خالی و بی‌نور است.
مجو ملایمت از مردم خسیس نهاد
که بوی گل ز خس و خار برنمی خیزد
هوش مصنوعی: از افراد بخیل و تنگ‌نظر نمی‌توان انتظار نرمی و مهربانی داشت؛ چون همانطور که گل بوی خوشی از خار و خس ندارد، آنها نیز نمی‌توانند رفتاری پسندیده از خود نشان دهند.
کدام سرد نفس در میان این جمع است؟
که مهرم از لب گفتار برنمی خیزد
هوش مصنوعی: کدام یک از افراد این جمع وجود دارد که با سردی و بی‌احساسی‌اش باعث شده است که محبت من از زبانم بیرون نیاید؟
شکسته تو عمارت پذیر نیست چو ماه
فتاده تو چو دیوار برنمی خیزد
هوش مصنوعی: تو مانند ماهی هستی که بر زمین افتاده و عمارت تو دیگر نمی‌تواند برقرار شود؛ مثل دیواری که شکسته و نمی‌تواند دوباره سر پا بایستد.
به آب هرزه درا تهمت است همواری
صدا ز مردم هموار برنمی خیزد
هوش مصنوعی: آب بی‌خاصیت و بی‌فایده به گونه‌ای است که به آن تهمت می‌زنند. صدای کسانی که در یک شرایط یکسان قرار دارند، از یکدیگر بلند نمی‌شود و به تعبیر دیگر، هیچ صدای برجسته‌ای از آنها به گوش نمی‌رسد.
شده است عام ز بس قحط خنده شادی
صدای کبک ز کهسار برنمی خیزد
هوش مصنوعی: به دلیل کمبود شادی و خوشحالی، دیگر کسی نمی‌خندد و صدای کبک از کوه‌ها به گوش نمی‌رسد.
به محفلی که خوشامد فسانه پردازست
ز خواب، دولت بیدار برنمی خیزد
هوش مصنوعی: اگر در مجلسی که داستان‌های زیبا و شگفت انگیز گفته می‌شود، حضور داشته باشی، از خواب و سستی بیدار نمی‌شوی و به زندگی و موفقیت نمی‌رسی.
چگونه پشت لب یار سبز شد از خط؟
گیاه اگر ز نمکزار برنمی خیزد
هوش مصنوعی: چطور ممکن است که لبخند محبوبم از خط و نشان شگفت‌انگیز شده باشد؟ مثل این است که گیاهی از زمین نمکی نمی‌تواند رشد کند.
گذشت حشر و همان خواب خواجه سنگین است
ز خاک زود گرانبار برنمی خیزد
هوش مصنوعی: زمان قیامت و حساب و کتاب گذشته است و خواجه هنوز در خواب سنگینی به سر می‌برد. او که از خاک و زمین تشکیل شده، به آسانی نمی‌تواند از این خواب عمیق برخیزد.
گهر شود چو صدف در زمین قابل تخم
ز خاک میکده هشیار برنمی خیزد
هوش مصنوعی: گوهر مانند صدف در دل زمین شکل می‌گیرد و تخم آن فقط از خاک میکده‌ای که انسان در آن هوشیار است، به وجود نمی‌آید.
نمی شود به زر و سیم حرص مستغنی
به گنج پیچ و خم از مار برنمی خیزد
هوش مصنوعی: حرص و طمع به طلا و نقره نمی‌تواند فرد را بی‌نیاز کند، چرا که گنج‌های پیچیده نمی‌توانند از دامی که مار پهن کرده است، رهایی یابند.
اگر نه سرمه خواب است تیرگی صائب
چرا ز خواب، سیه کار برنمی خیزد؟
هوش مصنوعی: اگر خواب را به سرمه تشبیه کنیم، پس چرا در این تاریکی، کس از خواب برنمی‌خیزد؟
