برگردان به زبان ساده
این ز همت خالی و آن از طبع پر می شود
دست عالی زین سبب بهتر ز دست سافل است
هوش مصنوعی: این شعر به این معناست که دست و همت افراد بسته به ویژگی‌های خودشان متفاوت است. افرادی که از همت و اراده قوی برخوردارند، حتی اگر در شرایط سختی باشند، می‌توانند به موفقیت برسند. برعکس، افرادی که به لحاظ طبیعت و شخصیت ضعیف‌تر هستند، شاید با امکانات و شرایط بهتر هم نتوانند پیشرفت کنند. بنابراین، تلاش و همت فرد، مهم‌تر از شرایط ظاهری اوست.
چون بود انگور شیرین، باده گردد تلخ تر
می شود دیوانگی کامل، خرد چون کامل است
هوش مصنوعی: زمانی که انگور شیرین می‌شود، شراب تلخ‌تر می‌گردد. دیوانگی به اوج خود می‌رسد، همان‌طور که درک و دانایی نیز کامل می‌شود.
خرمن بی حاصلان از خوشه پروین گذشت
دانه امید صائب همچنان زیر گل است
هوش مصنوعی: خوشه‌های طلایی و زیبا از افرادی که بی‌ثمرند عبور کردند، اما امیدی که در دل صائب وجود دارد هنوز در زیر خاک مدفون است.
هر که بر دوش است بارش در تلاش منزل است
راحت منزل ندارد هر که بارش بر دل است
هوش مصنوعی: هر کسی که بر دوش خود بار سنگینی دارد، در تلاش و کوشش برای رسیدن به منزل و آسایش است و هیچ‌گاه در آرامش واقعی به سر نمی‌برد. آنهایی که بارشان بر دل سنگینی می‌کند، نیز درگیر دغدغه‌ها و نگرانی‌های خود هستند.
بس که دلها از تماشای تو گردیده است آب
از سر کوی تو بی کشتی گذشتن مشکل است!
هوش مصنوعی: دلها به شدت تحت تاثیر زیبایی و جذابیت تو هستند. از آنجا که عشق به تو بسیار عمیق شده است، عبور از این خیابان به راحتی امکان‌پذیر نیست و نیاز به یک کشتی دارد.
پنجه فولاد می تابد نگاه عجز ما
گر ببندد چشم ما را، حق به دست قاتل است
هوش مصنوعی: اگرچه ما در مواجهه با قدرت و سختی‌ها احساس ناتوانی می‌کنیم، اما اگر واقعیت را نادیده بگیریم، در نهایت حق و حقیقت در دستان کسی خواهد بود که باعث آسیب‌دیدگی ما شده است.
آهوی مشکین به آسانی نمی آید به دام
در کمند آوردن خوبان نوخط مشکل است
هوش مصنوعی: آهوهای خوش‌رنگ و زیبایی مثل آنکه به مشک معروفند به راحتی نمی‌توانند در تله بیفتند؛ به دام آوردن افرادی که جذاب و دلربا هستند کار ساده‌ای نیست.
خاطر لیلی غبارآلود غیرت می شود
ورنه پیش چشم مجنون هر سیاهی محمل است
هوش مصنوعی: دوست داشتن لیلی در دل مجنون آنقدر عمیق است که حتی غبار و مشکلاتی که دور او را گرفته، نمی‌تواند مانع عشقش شود. در واقع، در چشم مجنون، حتی موانع و ناملایمات هم به‌عنوان وسیله‌ای برای ابراز عشق به لیلی به حساب می‌آید.
در کنار جسم جان را از کدورت چاره نیست
خاک می لیسد زبان موج تا در ساحل است
هوش مصنوعی: در کنار بدن، نمی‌توان از ناخالصی‌های روحی رهایی یافت. خاک در مسیرش، تا زمانی که از دریا دور است، زبان می‌زند.
حسن را خودداری از اظهار مانع می شود
ورنه بهر عندلیبان غنچه هم خونین دل است
هوش مصنوعی: حسن به خاطر خودداری از بیان احساساتش، نمی‌تواند عشق و زیبایی‌اش را به نمایش بگذارد. اگر نه، حتی برای کسانی که عاشق هستند، دل غنچه‌ها نیز پر از حسرت و درد است.
در زمین پاک ما ریگ روان حرص نیست
از رگ ابری مراد مزرع ما حاصل است
هوش مصنوعی: در زمین پاک ما، از حرص و طمع خبری نیست و برکت و نعمت از باران الهی به دست می‌آید. محصول سرزمین ما تضمین‌شده است.
هیچ چشمی در غبار سرمه حیرت مباد!
زنده از دریاست ماهی و ز دریا غافل است
هوش مصنوعی: هیچ چشمی نباید در غبار حیرت بماند! ماهی زنده از دریاست، اما از دریا بی‌خبر است.
این که دست علو را از سفل بهتر گفته اند
این کرامت تا نپنداری غنا را حاصل است
هوش مصنوعی: اینکه گفته‌اند اوج و برتری از پایین‌تر بهتر است، به این معناست که این کرامت و فضیلت به خودی خود ارزش دارد و نباید فکر کنی که ثروت و دارایی دلیل بر بزرگی است.
