قصیدهٔ شمارهٔ ۵۲ - پند و اندرز

پادشاهان در این دنیای فانی و عاریتی (سپنج‌سرای) یکی پس از دیگری می‌آیند و می‌روند و فرمانروایی نوبتی است؛ حال که نوبتِ حکومت به تو رسیده است، ای پادشاه، شیوهٔ عدل و دادگری را پیشه کن.

روزگار چه وفایی به تو خواهد کرد؟ بخشش‌های دنیا اندک‌اندک و گذراست، در حالی که در پایان، دشمنی تمام‌عیاری خواهد ورزید و همه چیز را به یک‌باره از چنگت بیرون می‌کشد (مرگ همه چیز را می‌ستاند).

چه بسیار حاکمان و فرمانروایانی که پیش از این بر این سرزمین حکم راندند؛ اما همین که مهلت عمرشان تمام شد، از پای درآمدند و هلاک شدند.

تو جوانمرد و خردمند باش و از اعمال نیک و خیر هر آنچه می‌توانی با خود به سرای دیگر ببر؛ چرا که پیشینیان تمام مال و اموال را با حسرت بسیار گذاشتند و دست‌خالی رفتند.

کسانی که با ستمگری از مردم پول می‌گیرند و آن را صرف تجمل و زیورِ کاخ‌ها می‌کنند، در حقیقت ویران‌کنندهٔ خانه و زندگی مردم‌اند تا فقط سقف قصر خود را گچ‌اندود و زیبا کنند.

سرانجام روزی خبر رسید که آن پادشاه ستمگر مُرد؛ در حالی که قصری با روکش طلا که با نقره و دسترنجِ مردمِ دل‌سوخته ساخته شده بود، بر جا ماند و سودی به حال او نبخشید.

عود و بخورِ مجلس عشرت او در واقع دودِ ناله‌های مظلومان بود و عقیقِ زیورآلات و تاجش، قطره‌های خونینِ اشکِ چشم بیچارگان.

آنچه در پیشگاه خداوند ارزش دارد خشوع، بندگی و اطاعت است، نه شکوه و فخرفروشی ظاهری؛ صدای بلند داشتن چه فایده‌ای دارد، وقتی مانند زنگ کاروان (درای) درونت خالی و پوچ باشد؟

دو ویژگی هستند که پایه‌های حکومت را حفظ می‌کنند و یار و یاورِ دین‌اند؛ گمان می‌کنم خداوند این دو خصلت را به جان و دلِ تو الهام فرموده است:

نخست اینکه سرکشان، ستمگران و قلدرها را با اقتدار سرکوب کنی؛ دوم اینکه با نیازمندان و درماندگان با مهربانی و نرم‌خویی رفتار نمایی.

پادشاهانِ جنگ‌طلب قلمرو خود را با شمشیر و ضربات نیزه (خونریزی) فتح کردند؛ اما تو خشکی و دریا را با دادگری، بلندهمتی و تدبیرِ عاقلانه تسخیر کردی.

وقتی ارادهٔ والا و نیتِ خیر وجود دارد، نیازی به گرزِ کلاه‌خودشکن نیست؛ و وقتی اقبال و پشتیبانی مردم هست، چه احتیاجی به تیری است که زره را می‌شکافد؟

از نگاه عقل من، مردم این دیار همگی همانند شاهان، سعادتمند و خوشبخت‌اند؛ چرا که تو همچون پرندهٔ «هما» سایهٔ لطف و بزرگواری‌ات را بر سر آنان انداخته‌ای.

شور و نوای محفل تو صدای یاد خدا و تلاوت قرآن است، نه هیاهوی رامشگران و نغمهٔ چنگ و نالهٔ نی (اهل لهو و لعب نیستی).

کردار نیک به همراه بیاور که توشهٔ سرای آخرت تنها عمل است؛ در روز جزا نه عودسوز مجلل به کارت می‌آید و نه وسایل خوشبوکنندهٔ عنبر.

دست دعا و بندگی به سوی خداوند بگشای و برای دادگری همت کن؛ تا خداوندِ گره‌گشا، دستِ آشوبگران و فتنه‌انگیزان را کوتاه کند.

بدکاران ناگزیر به سرنوشتی سخت دچار می‌شوند؛ زیرا همان‌طور که در ضرب‌المثل آمده است، مار عاقبت دست از کشتنِ افسونگر خود برنمی‌دارد (ستم سرانجام گریبانگیر ستمگر می‌شود).

هر کس که به تو سفارش کند یا دستور دهد به مردم آسیب برسانی، دشمن واقعی سرزمین و حکومت است؛ فرمان بده تا او را مجازات کنند و بکشند.

آن حاکم خودخواهی که به سخن دشمنانی که تظاهر به دوستی می‌کنند گوش دهد، سرانجام ناکام می‌شود و دقیقاً مطابق میل و آرزوی دشمن خوار خواهد شد.

اگر از درگاه خداوند انتظار آمرزش و بخشش داری، تو نیز با بزرگواری و گذشت بر انسان‌های دردمند و شکست‌خورده ترحم کن و از آنان درگذر.

به دنبال کشورگشایی در شرق و غرب و جنگ‌افروزی نباش؛ به جای آن، دلی را شاد کن و اندوه و غبار غم را از خاطرِ انسانی پاک نما.

اگر در سایهٔ فرمانروایی تو آرامش و آسودگی به مردم برسد، بهشت را برای خود خریده‌ای و در قیامت نیز در سایهٔ لطف و رحمت پروردگار آسوده خواهی بود.

من مانند مداحانِ چرب‌زبان و فریبکار به تو دروغ نمی‌گویم و چاپلوسی نمی‌کنم که تو همچون ابری مشک‌باران یا دریایی پر از مروارید هستی.

عمر مقدرشدهٔ انسان نه یک لحظه کم می‌شود و نه زیاد؛ بنابراین چه سودی دارد تملق‌گویان به تو بگویند: «تا روز قیامت زنده بمان»؟

اگر به دنبال بلندی مرتبه و عزت در دنیا و رستگاری در آخرت هستی، در راه عدالت، بخشش و کرامت تلاش کن و بر کارهای شایسته و درست بیفزای.

در روز قیامت که کارنامهٔ اعمال بدکاران و نیکوکاران را با ترازوی دقیق و پیمانهٔ سنجش خیر و شر پاداش و جزا می‌دهند...

(در ادامهٔ بیت قبل) امید است که دفتر گناهانت بخشوده، توبه‌ات پذیرفته شود و با کارنامه‌ای سفید و دلی خرسند، به لطف و آمرزش پروردگار نجات یابی.

هر کس که برای تو بدخواهی کند، چنان ضربهٔ کاری و نیزه‌ای بر او فرود آید که دیگر فرصت نکند حتی ناله و فریاد از سینه‌اش برآید (به‌کلی نابود شود).