بخش ۲۳ - حکایت نوشیروان با وزیر خود

انوشیروان سوار بر اسب و به‌قصد شکار از خیمه‌گاه شاهی‌اش دور شد. (کوکبه یعنی خدم و حشم‌. سوار و پیاده‌ای که پیشاپیش پادشاه آیند.‌)

همدم و همراه او فقط وزیرش بود. (دستور‌: وزیر)

در آن ناحیه شکار‌، دهی دید که ویران شده بود.

دو پرنده نزدیک هم بودند و گرم گفتگو بودند. (پرندگان بوف ویرانه‌نشین بوده‌اند‌)

نوشیروان از وزیر پرسید‌: چه می‌گویند؟ و چه بانگ و فریادی است که به‌هم می‌زنند.

وزیر گفت‌: ای شاه دوران! خواهم گفت که چه می‌گویند اگر ملک آموزنده باشد.

این بانگ‌ها از روی آواز و خوانندگی نیست بلکه خطبه و سخن زناشویی است.

این پرنده دختری به آن پرنده داده است و از او شیربها می‌خواهد.

که این دهِ ویرانه را به‌عنوان شیربها به ما می‌دهی و چند ده دیگر نیز.

دیگر پرنده پاسخ داد‌: از این درگذر و نگران نباش، جور و ستم شاه را ببین و نگران نباش. 

اگر پادشاه، این است که من می‌بینم، طول زیادی نمی‌کشد که از این دِه‌های ویران صد هزار به تو می‌دهم. (در قدیم بر اثر فشار مالیات و خراج یا سایر مظالم، وقتی‌که کشاورزان در تنگنا قرار می‌گرفته‌اند ده خود را رها کرده و کوچ می‌کرده‌اند.)

این سخن چنان در انوشیروان اثر گذاشت که آهی برآورد و فغان و گریه سر‌داد.

از روی بیچارگی بر سر زد و گریست؛ حاصل بیداد و ظلم جز پشیمانی و گریه چیست‌؟

از این ستم و ظلم انگشت پشیمانی و افسوس به‌دندان گزید و گفت ظلم و ستم مرا بین که حتی به مرغان خانگی نیز رسید!

جور را ببین که برای دنیا و خاکیان، جغد ویرانه را بر جای مرغان خانگی نشانده‌ام.

بسیار باشد که من غافل و دنیا‌پرست از این ظلم‌ها که کرده‌ام پشیمانی و افسوس بخورم.

هوش مصنوعی: چرا باید اموال دیگران را به زور بگیرم؟ من از مرگ و روز حساب در دنیای بعد از مرگ غافل هستم.

تا کی و تا چقدر ظلم می‌کنم؟ باید بفهمم که دارم چه بلایی بر سر خود می‌آورم

ملک و پادشاهی را خدا از برای این به من داد که آنچه (در فردای قیامت) به‌کار من نمی‌آید انجام ندهم.

مسی هستم که رنگ زر و طلا دارم (در این دنیا ظاهرا ارزشمندم ولی در واقع مس زراندود و بی‌ارزشی هستم) که آنچه که شایسته نبوده و به من نفرموده‌اند انجام داده‌ام.

چرا نام خود را به ظلم و ستم بدنام کنم‌؟ این ظلم‌ها را دارم بر خود و در حق خود می‌کنم.

در دل من نیازی به شرم و حیا وجود دارد پس بهتر که از خدا یا از خود شرم بدارم

امروز شخص ظالمی هستم پس وای به فردای قیامت که چه رسوا خواهم بود.

عمر و زندگی من بی‌حاصل است و از این مصیبت، دلم بر حال خودم خواهد سوخت.

تا کی آشوب ظلم و ستم به‌پا کنم؟ و باعث رنج دیگران شوم؟ و آبروی خود را ببرم و خون بریزیم؟

در روز قیامت بابت این غارت و ظلمی که کرده‌ام بازخواست خواهند نمود.

شرمنده‌ام، چرا شرمنده و شرمسار نباشم؟ آدم بی‌رحمی بوده‌ام، چرا (از این بدبختی) اندوهگین نباشم؟

ببین روزی که این‌همه مایه سرزنش و ملامت را به قیامت و روز داوری ببرم چقدر شرمسار و شرمنده خواهم بود.

آنچه که امروز مَرکب و بارگی و مایهٔ آسایش من به‌نظر می‌رسد در‌واقع بار بر من است. و  آنچه که باید چارهٔ من باشد مایه گناه و مایه بیچارگی است.

از ثروت و گنج فراوان، سام و فریدون چه با خود بردند؟

که من از این ثروت و پادشاهی چیزی با خود ببرم

آه و گریه شاه چنان گرم و سوزان بود که مانند کوره آتش‌، نعل اسب را نرم می‌کرد.

همین‌که به لشکرگاه و محل رایت بازگشت نسیم مهربانی او به آن ولایت و سرزمین وزید.

در همان دم قلم عفو بر مالیات آن ناحیه کشید و راه و رسم ستم را کنار گذاشت.

دادگری را گسترد و رونق داد و بساط ظلم را جمع کرد و تا روزی‌که زنده بود از این کار برنگشت.

پس از دوران و مدت‌های زیاد که حوادث زیادی اتفاق افتاده است، او درگذشته است اما آوازه و نام او به عدل و دادگری بجای مانده‌است.

هوش مصنوعی: در سرزمین شخصیتی با بصیرت، نشانه‌ای از عدالت و انصاف پیدا شده است.

هوش مصنوعی: هر کسی که به دنبال انصاف و عدالت باشد، در نهایت به نتیجه‌ای خوب و نیکو خواهد رسید.

در خوشنودی دل خلق خدای بکوش تا خدا از تو خوشنود باشد.

برای سواران و مسافران سایه‌ای و آسایشی فراهم کن؛ رنج را برای خود و آسانی را برای خلق خدای بطلب‌. (اگر سوار در اینجا به معنی دلیر و دلاور باشد چنانکه در ابیات دیگری از نظامی دیده می‌شود مصرع اول یعنی دنباله‌رو دلاوران و آدم‌های بلندمرتبه باش)

به دیگران کمک‌کن و از رنج مردم بکاه و درمان درد مردم باش تا تو را به جایی نیکو بنشانند و سرور شوی.

در مهر‌ورزی بکوش و در کین‌خواهی و نفرت، سرد و بی‌رغبت باش مانند ماه و خورشید بر همه‌کس بخشنده و جوانمرد باش.

هر‌کس که کار نیک و خیر انجام داد آن نیکی به خودش باز‌گشت.

اگر دقت کنی می‌بینی که روزگار و سقف آسمان، به خوبی و بدی آگاه است.

از گناه دوری کن و به دستورات الهی عمل کن تا مانند کسی که از کردار خود شرمنده است، خجلت‌زده نشوی.

وقتی که می‌بینی عمر کوتاه است و همچون یک ساعت به‌سرعت می‌گذرد پس آنرا به اطاعت از خدا بگذران که این بهترین کار است.

در راه نیکی، عذر و حیله و سخن پذیرفتنی نیست بلکه عمل به‌آن مقبول است.

اگر کار آدم فقط با حرف درست می‌شد اکنون کار من از آسمان هم بلندتر می‌شد.