برگردان به زبان ساده
این قدر از فضایل ملک که تالی دین است تقریر افتاد، اکنون شمتی از محاسن عدل که پادشاهان را ثمینتر حلیتی و نفیستر موهبتی است یاد کرده شود، و در آن هم جانب ایجاز و اختصار را به رعایت رسانیده آید بعون الله و تیسیره. قال تعالی: یاد داود انا جعلناک خلیفة فی الارض فاحکم بین الناس بالحق. داوود را، صلی الله علیه، با منقبت نبوت بدین ارشاد و هدایت مخصوص گردانید، نه بهر آنکه در سیرت انبیا جز نیکوکاری صورت بندد، اما طراوت خلافت به جمال انصاف و معدلت متعلق است. و در قصص خوانده آمده است که یکی از منکران نبوت صاحبشریعت این آیت بشنود که: ان الله یامر بالعدل و الاحسان و ایتاء ذی القربی و ینهی عن الفحشاء و المنکر و البغی، یعظکم لعلکم تذکرون، متحیر گشت و گفت: تمامی آنچه در دنیا برای آبادانی عالم بهکار شود و اوساط مردمان را در سیاست ذات و خانه و تبع خویش بدان احتیاج افتد، مثلا نفاذ کار دهقان هم بی ارزان ممکن نگردد، در این آیت بیامده است، و کدام اعجاز ازین فراتر، که اگر مخلوق خواستی که این معانی در عبارت آرد بسی کاغذ مستغرق گشتی و حق سخن بر این جمله گزارده نشدی؛ در حال ایمان آورد و در دین منزلت شریف یافت. و واضح فرمان که بر ملازمت سه خصلت پسندیده مقصور است و نهی که بر مجانبت از سه فعل نکوهیده مشتمل پوشیده نماند و بهتقریر و ایضاح آن حاجت نباشد. و در ترجمه سخنان اردشیر بابک، خفف الله عنه آوردهاند که: لاملک بالرجال، و لارجال الا بالمال، و لامال الا بالعماره، و لا عماره الا بالعدل والسیاسة، معنی چنان باشد که: ملک بی مرد مضبوط نماند، و مرد بی مال قائم نگردد، و مال بدست نیاید، و عمارت بی عدل سیاست ممکن نشود. و بر حسب این سخن میتوان شناخت که آلت جهانگیری مال است و کیمیای مال عدل و سیاست است. و فایده در تخصیص عدل و سیاست، و ترجیح آن بر دیگر اخلاق ملوک، آن است که ابواب مکارم و انواع عواطف را بی شک نهایتی است، و رسیدن آن بهخاص و عام، تعذّر ظاهر دارد، ولکن منافع این دو خصلت کافه مردمان را شامل گردد و دور و نزدیک جهان را ازان نصیب باشد، چه عمارت نواحی، و مزید ارتفاعات و تواتر دخلها، و احیای موات، و ترفیه درویشان، و تمهید اسباب معیشت و کسب ارباب حرفت، و امثال و اخوات آن، بهعدل متعلق است، و امن راهها، و قمع مفسدان. و ضبط مسالک، و حفظ ممالک، و زجر متعدیان، بهسیاست منوط، و هیچچیز بقای عالم را از این دو باب قویتر نیست. و نیز کدام نکوکاری را این منزلت تواند بود که مصلحان آسوده باشند و مفسدان مالیده؟ و هر گاه که این دو طرف بهواجبی رعایت کرده آید کمال کامگاری حاصل آید، و دلهای خاص و عام و لشکری و رعیت بر قاعده هوا ولاقرار گیرد، و دوست و دشمن در ربقه طاعت و خدمت جمع شوند و نه در ضمیر ضعیفان آزاری صورت بندد، و نه گردنکشان را مجال تمرّد ماند، و ذکر آن در آفاق سایر شود، و کسوت پادشاهی مطرز گردد، و رهینه دوام در ضمن این بهدست آید. این کلمتی چند موجز از خصایص ملک و دولت، و محاسن عدل و سیاست، تقریر افتاد، اکنون روی بهدگر اغراض آورده شود، والله الموفق لاتمامه، بمنه وسعة جوده.
هوش مصنوعی: به اندازهای که درباره فضایل حکومت، که جانشین دین است، سخن گفته شد، اکنون باید به برخی از خوبیهای عدالت که لباس شایستهتری و هدیهای ارزشمندتر برای پادشاهان است، اشاره شود. در قرآن آمده است: «یادآور داوود که ما تو را خلیفه در زمین قرار دادیم تا بین مردم به حق حکم کنی.» داوود، علیهالسلام، به واسطه مقام نبوّت به این هدایت خاص رسید نه به این خاطر که سیره انبیا فقط نیکوکاری باشد، بلکه زیبایی خلافت به انصاف و عدالت مربوط است.
در داستانها آمده است که یکی از منکران نبوّت به آیهای گوش داد که میگوید: «خداوند به عدالت و نیکی و پرداخت به خویشاوندان امر میکند و از کارهای زشت و ناشایست نهی میکند.» او حیران شد و گفت: همه چیزهایی که برای آبادانی دنیا و حکومت بر مردم نیاز است، در این آیه ذکر شده است، و کدام معجزهای از این بالاتر است؟ وی ایمان آورد و به مقام والایی در دین دست یافت.
واضح است که این دستورها بر سه ویژگی پسندیده تأکید دارد و نهی از سه عمل ناپسند به وضوح بیان شده است. از سخنان اردشیر بابک نیز میتوان دریافت که: «حکومت با مردان است و مردان با مال و مال با آبادانی و آبادانی با عدالت و سیاست ممکن است.» این جمله نشاندهنده این است که حکومت بدون مردان پابرجا نمیماند و مردان بدون مال نمیتوانند پایدار بایستند و مال به دست نمیآید مگر با آبادانی که نیاز به عدالت و سیاست دارد.
به همین ترتیب میتوان دریافت که منافع عدالت و سیاست بهطور عموم شامل حال مردمان میشود و به تأمین امنیت و ساماندهی جامعه کمک میکند. در حقیقت، هیچچیز به اندازه این دو اساس، امنیت و پایداری دنیا را تضمین نمیکند. همچنین، چگونه میتوان امید داشت که مصلحان در آرامش باشند در حالی که مفسدان در حرکت و آزادی باشند؟ اگر هر دو طرف به درستی رعایت شوند، همه چیز به کمال میرسد و دلها آرام میگیرد و هیچ ظلم و نادانی جایی نخواهد داشت.
به طور کلی، این سخنان خلاصهای از ویژگیها و محاسن عدالت و سیاست در حکومت است و اکنون باید به مسائل دیگری پرداخته شود.
