برگردان به زبان ساده
در مُحَرَّم اهلِ ری خود را دگرگون میکنند
از زمین آه و فغان را زیب گردون میکنند
هوش مصنوعی: در محرم، مردم ری تغییر میکنند و از زمین به آسمان ناله و فریاد را میفرستند.
گاه عریان گشته با زنجیر میکوبند پشت
گه کفن پوشیده فرق خویش پُرخون میکنند
هوش مصنوعی: گاهی در شرایطی سخت و دشوار دیده میشود که افراد حتی در حالی که زنجیر به دست و پا دارند، سختیها را تحمل میکنند و در عوض، کسانی که در آرامش به سر میبرند، بر بدن خود آسیب میزنند و درد میکشند.
گاه بگشوده گریبان، روز تا شب سینه را
در معابر با شرَقِّ دست، گلگون میکنند
هوش مصنوعی: گاهی در خیابانها، مردم با دستان خود لباسهای خود را میگشایند و سینههایشان را در طول روز تا شب به رنگ قرمز درمیآورند.
گه به یاد تشنهکامانِ زمینِ کربلا
جویبار دیده را از گریه جیحون میکنند
هوش مصنوعی: گاهی به یاد تشنهکامان زمین کربلا، اشکهای چشم مانند جویبارهای پرآب سرازیر میشود.
وز دروغ گندهٔ «یا لَیتَنا کُنّا مَعَک»
شاهِ دین را کوک و زینب را جگرخون میکنند
هوش مصنوعی: در این بیت به عواقب دروغها و ادعاهای بزرگ اشاره میشود که منجر به اندوه عمیق و درد برای شخصیتهای مذهبی شده است. به طور خاص، این دروغها به نحوی سبب ظلم و رنج به حضرت زینب و امام حسین میشود و نشاندهنده تأثیرات منفی بیصداقتی و نادرستی در جامعه است.
صبح برجسته جنب تا ظهر میریزند اشک
ظهر تا شب نوحه میخوانند و شب کون میکنند
هوش مصنوعی: صبح روشن و پرانرژی است و تا ظهر، اشک و غم میریزند. تا شب، نوحه و عزاداری میکنند و در شب، به کارهای خود ادامه میدهند.
خادمِ شِمرِ کنونی گشته وآنگه نالهها
با دوصد لعنت، ز دست شِمرِ ملعون میکنند
هوش مصنوعی: خدمتگزار شمر امروزی شده و سپس با صد لعنت، نالهها از دست شمر ملعون بلند میشود.
بر یزید زنده میگویند، هردم صد مجیز
پس شماتت بر یزید مردهٔ دون میکنند
هوش مصنوعی: همواره درباره یزید زنده صحبت میکنند و هر لحظه او را میستایند، اما به یزید مرده که از نظر اخلاقی پست بود، شماتت و سرزنش میکنند.
پیش ایشان صد عبیدالله سرپا، وین گروه
ناله از دست عبیداللهِ مدفون میکنند
هوش مصنوعی: در حضور آنها تعداد زیادی از عبیداللهها ایستادهاند، اما این گروه همچنان از دست عبیداللهای که در خاک دفن شده، ناله و گله میکنند.
حق گواه است ار محمد زنده گردد ور علی
هر دو را تسلیم نَوّابِ همایون میکنند
هوش مصنوعی: اگر محمد دوباره به زندگی بازگردد، حق شهادت میدهد که علی هم تسلیم نمایندگان بزرگ خواهد شد.
آید از دروازهٔ شمران اگر روزی حسین
شامش از دروازهٔ دولاب بیرون میکنند
هوش مصنوعی: اگر روزی حسین از دروازهٔ شمران به سمت شام بیاید، او را از دروازهٔ دولاب بیرون میکنند.
حضرت عباس اگر آید پیِ یک جرعه آب
مَشکِ او را در دمِ دروازه وارون میکنند
هوش مصنوعی: حضرت عباس اگر به دنبال یک قطره آب بیاید، به محض رسیدن به دروازه، مشک او را واژگون میکنند.
قائمِ آلِ محمد، گر کند ناگه ظهور
کلّهاش داغون، به ضرب چوبِ قانون میکنند
هوش مصنوعی: اگر قائم آل محمد ناگهان ظهور کند، برخی ممکن است دچار مشکلات و سختیهایی شوند و به دلیل قانون، با چوب و مجازات مواجه شوند.
گر علیاصغر بیاید بر درِ دکّانشان
در دو پول آن طفل را یک پول مغبون میکنند
هوش مصنوعی: اگر علیاصغر به پیش دکانشان بیاید، در ازای دو پول، یک پول آن بچه را کمفروشی میکنند.
ور علیاکبر بخواهد یاری از این کوفیان
روز پنهان گشته شب بر وی شبیخون میکنند
هوش مصنوعی: اگر علیاکبر بخواهد از این کوفیان یاری بخواهد، در روز پنهان شده، شب به او حمله میکنند.
لیک اگر زین ناکسان خانم بخواهد ابنسعد
خانم ار پیدا نشد، دعوت ز خاتون میکنند
هوش مصنوعی: اگرچه این ناکسان، خانم را میخواهند، ولی اگر ابنسعد خانم پیدا نشود، دعوت از خاتون انجام میشود.
گر یزید مقتدر پا بر سر ایشان نهد
خاک پایش را به آب دیده معجون میکنند
هوش مصنوعی: اگر یزید قدرتمند بر سر این افراد پا بگذارد، آنها خاک پای او را با اشک خود ترکیب میکنند.
ور بساید دستشان با دست اولاد علی
دست خود را شستوشو با سِدر و صابون میکنند
هوش مصنوعی: اگر دست آنها را با دست فرزندان علی بساید، دست خود را با سدر و صابون شستوشو میدهند.
جمله مجنونند و لیلای وطن در دستِ غیر
هی لمیده صحبت از لیلی و مجنون میکنند
هوش مصنوعی: همه دیوانهوار دنبال عشق وطن هستند، اما این وطن در چنگ دیگران است و آنها بیخبر از این موضوع، فقط از عشق و داستانهای آن صحبت میکنند.
سندی شاهک برِ زُهّادشان پیغمبر است
هی نشسته لعن بر هارون و مأمون میکنند
هوش مصنوعی: پیامبر خدا به زاهدان میگوید که به ملامت و نکوهش هارون و مأمون نشستهاند و در واقع به آنها عیبجویی میکنند.
خود اسیرانند در بند جفای ظالمان
بر اسیرانِ عرب این نوحهها چون میکنند؟
هوش مصنوعی: این بیت به این معناست که کسانی که خودشان در چنگال ستم و بیرحمی هستند، چگونه میتوانند برای دیگران که همچون اسیران عرب زیر ستم قرار دارند، نوحه و سوگواری کنند؟ در واقع، این سوال به نوعی تأمل در مورد شرایط خود و دیگران را نشان میدهد و اشاره دارد به اینکه چگونه کسی که خود گرفتار ظلم است، میتواند برای دیگران که در وضعیت مشابهی هستند، عزاداری کند.
تا خرند این قوم، رندان خرسواری میکنند
وین خران در زیر ایشان آه و زاری میکنند
هوش مصنوعی: گروهی از رندان و خوشگذران به زندگی خود ادامه میدهند و در عین حال، عدهای دیگر که به لحاظ اجتماعی پایینتر هستند، در زیر فشار و سختیهای زندگی زاری و ناله میکنند.