حکایت محمود و ایاز و حسن در روز عرض سپاه

روزی بود که همه‌چیز فرخنده و باشکوه بود؛ روزی که سپاه محمود برای نمایش قدرت و آمادگی خود صف‌آرایی کرده بود.

در بیابان، لشکری بی‌شمار با فیلان بسیار گرد آمده بودند. شاه به بلندی‌ای رفت تا سپاه را از آنجا تماشا کند.

 ایاز و حسن هم همراه او بودند و هر سه، صفوف لشکر را از نظر می‌گذراندند.

تمام دشت از فیل و سپاهیان پر شده بود؛ آن‌قدر زیاد که انگار زمین را مور و ملخ پوشانده بود.

 چشم دنیا هرگز چنین لشکری ندیده بود و پیش از آن هم کسی سپاهی به این عظمت ندیده بود.

آن‌گاه شاه بزرگ زبان به سخن گشود و به ایاز، یار نزدیکش، گفت: «ای پسر!

این همه فیل و سپاه از آنِ من است؛ اما خودم را متعلق به تو می‌دانم و تو سلطان منی».

با اینکه شاه چنین سخن بزرگی دربارهٔ ایاز گفت، ایاز همچنان آرام و بی‌اعتنا ایستاده بود.

 نه در آنجا به شاه خدمت و تعظیمی کرد، نه حتی گفت: «شاه این حرف را دربارهٔ من گفته است».

حسن از این رفتار ایاز ناراحت شد و گفت: «ای غلام! شاه این‌همه به تو احترام گذاشته و تو را بزرگ داشته است؛

اما تو این‌گونه ایستاده‌ای و هیچ احترامی نشان نمی‌دهی. نه خم می‌شوی، نه خدمتی می‌کنی.

چرا حرمت شاه را نگه نمی‌داری؟ این رفتارت در برابر شاه، نشانهٔ قدرشناسی نیست».

وقتی ایاز این سخنان را شنید، گفت: «برای این کار دو پاسخ دارم.

یک پاسخ این است که اگر کسی بخواهد در برابر پادشاه خدمت و تعظیم کند،

یا باید با خواری در برابر او به خاک بیفتد، یا با زاری با او سخن بگوید.

اگر کسی در برابر شاه حاضر شود، چه خودش را بالاتر از شاه بداند و چه پایین‌تر از او، در هر دو صورت دارد خودش را در برابر شاه مطرح می‌کند.

 اما من چه کسی هستم که چنین کاری کنم و خودم را در برابر شاه نشان دهم؟

من بندهٔ او هستم و هر افتخاری هم که دارم از اوست. من اصلاً چه کسی هستم؟ همهٔ فرمان‌ها، فرمان اوست.

آنچه شاه پیروز هر روز انجام می‌دهد، و این لطف بزرگی که امروز در حق من کرده،

اگر حتی تمام مردم جهان هم بخواهند نام و بزرگی او را بستایند، نمی‌دانم چگونه می‌توانند حق این بزرگواری را ادا کنند.

من چگونه می‌توانم در برابر چنین لطفی خودم را مطرح کنم؟ من چه کسی هستم که بخواهم در برابر او ظاهر شوم؟

نه اینکه نمی‌خواهم خدمت کنم؛ اصلاً «من»ی باقی نمانده که بخواهد در برابر او بایستد و خدمت کند. من کیستم که بخواهم در برابر او قرار بگیرم؟

وقتی حسن این سخنان ایاز را شنید، گفت: «آفرین بر تو، ای ایازِ حق‌شناس!

 اکنون فهمیدم که در روزگار شاه، تو شایسته‌ای که هر لحظه صدها بار مورد لطف و بخشش او قرار بگیری».

سپس حسن دوباره از ایاز پرسید: «پس پاسخ دوم تو چیست؟» ایاز گفت: «این پاسخ را نمی‌توانم پیش تو بگویم.

اگر من و شاه تنها بودیم و هیچ‌کس میان ما نبود، این راز را با او در میان می‌گذاشتم.

اما تو محرم این راز نیستی؛ پس چگونه آن را برایت بگویم؟ تو که شاه نیستی».

شاه که سخنان ایاز را شنید، فوراً حسن را فرستاد تا به میان سپاه برود و از آنجا دور شود.

وقتی حسن رفت و خلوتِ شاه و ایاز کامل شد، دیگر نه «ما»یی میان آن دو بود و نه «منی» از ایاز باقی مانده بود؛ و اگر حتی حسن به اندازه یک تار مو هم در آنجا حضور داشت، دیگر آن خلوت، خلوتِ واقعی نبود.

شاه گفت: «حالا خلوت است؛ رازت را بگو و آن پاسخ مخصوصی را که گفتی، برای من بیان کن».

ایاز گفت: «هر وقت از سر لطف و بزرگواری، شاه به این بندهٔ بیچاره نگاه می‌کند،

درخشش همان یک نگاه، تمام وجود مرا از میان می‌برد.

در برابر شکوه و نور آن نگاه، در همان لحظه، دیگر چیزی از «من» باقی نمی‌ماند.

وقتی دیگر نام و نشانی از «من» وجود ندارد، چطور در برابر تو به سجده بیفتم؟

 اگر تو در آن لحظه کسی را می‌بینی، آن شخص من نیستم؛ آن، خودِ شاهِ جهان است.

اگر تو یک لطف می‌کنی یا صد لطف در حق من انجام می‌دهی، این لطف‌ها در حقیقت از بزرگواری و بخشندگی خود توست؛ نه اینکه من کاری کرده باشم که سزاوار آن باشم.

سایه‌ای را تصور کن که در برابر آفتاب کاملاً ناپدید شده است؛ از چنین سایه‌ای چه خدمتی ممکن است سر بزند؟

ایاز هم در برابر تو مانند همان سایه است؛ در کوی تو، در برابر آفتابِ چهره و شکوه تو، چنان محو شده که دیگر اثری از خودش باقی نمانده است.

وقتی بنده از خودش فانی شد، دیگر «او»یی باقی نمی‌ماند. پس هر کاری که می‌خواهی با او بکن؛ دیگر چیزی از او باقی نیست. هرچه هست، تویی و هرچه می‌خواهی، تو خود می‌دانی».