برگردان به زبان ساده
چو شاه دانا دارد وزیر دانشمند
سر ستاره و ماه آیدش بخم کمند
هوش مصنوعی: وقتی که یک شاه خردمند وزیر دانایی داشته باشد، به راحتی میتواند به اهداف بلند و بزرگ خود دست یابد.
چو طغرلیست ملک، کش وزیر بال و پرست
همی بپرداز این پر بر آسمان بلند
هوش مصنوعی: زمانی که ملک به مانند عقابی قدرتمند باشد، وزیرش همواره در تلاش است که او را به اوج آسمان ببرد و بر تواناییهای او بیفزاید.
من اینکلام بتحقیق و تجربت رانم
وگر نداری باور بتاج شه سوگند
هوش مصنوعی: من این سخن را به یقین و تجربه خود میگویم و اگر به آن ایمان نداری، به تاج شاه سوگند میزنم.
که چار چیز ملک را بملک چیره کند
همش بدارد دور از هزار گونه گزند
هوش مصنوعی: چهار چیز است که میتواند سلطنت را به قدرت برساند و از آسیبهای گوناگون دور نگهدارد.
یکی سخاوت طبع و دوم اصالت رای
سوم عدالت و چهارم وزیر دانشمند
هوش مصنوعی: در اینجا به چهار ویژگی مهم اشاره شده است: اول، روح سخاوت و generosity فرد، دوم، اصالت و اصولی بودن او، سوم، داشتن حس عدالت و انصاف، و چهارم، وجود یک مشاور با دانش و آگاهی بالا.
ز فرشاه جوان ای درخت ملک ببال
بروی صدر اجل ایعروس بخت بخند
هوش مصنوعی: از جوانی و شادابی خود بهره ببر و مانند درختی باش که در کنار سرنوشت بزرگ و خوشبختی میروید و میخندد.
چنین وزیر بگیتی نیامدست کز او
دل رعیت شاد است و جان شه خرسند
هوش مصنوعی: هیچ وزیری در دنیا پیدا نشده که هم دل مردم را شاد کند و هم جان پادشاه را خرسند سازد.
نه با ملکشه بود اینچنین نظام الملک
نه یافت محمود این فرز خواجه میمند
هوش مصنوعی: در اینجا اشاره شده که نه تنها لایق بودن و ویژگیهای خاص داشتن باعث ایجاد نظام و سلطنت میشود بلکه باید شرایط و محیط نیز نقش داشته باشند. همچنین اشاره شده که محمود، به عنوان سلطانی بزرگ، به آسانی نمیتواند به اهدافش برسد چنانچه شرایط مساعد نباشد. این معنا نشان میدهد که در دنیای سیاست و حکومت، عوامل زیادی دخیل هستند و تنها شایستگی فردی کافی نیست.
جهانیان همه فرزند و پادشه پدر است
اتابک راد استاد اینهمه فرزند
هوش مصنوعی: تمامی مردم جهان به نوعی فرزند و نسل پادشاه بزرگ هستند و استاد این فرزندان، اتابک راد است.
زمانه پند نیوشد ز رای فرخ وی
چنانکه شاگرد از اوستاد گیرد پند
هوش مصنوعی: زمانه به حرفهای حکیمانه و خوب گوش نمیدهد، درست مانند این که شاگرد از استاد خود یاد نمیگیرد.
خدای داند کز بهر راحت دل شه
ز راحت تن و ترویح روح دل برکند
هوش مصنوعی: خداوند میداند که برای آرامش دل، پادشاه از آسایش بدن و راحتی روح خود میگذرد.
از آن زمان که قضا فلک امن و راحت را
بچار موجه طوفان و اضطراب افکند
هوش مصنوعی: از آن زمان که سرنوشت و تقدیر، آرامش را به طوفان و بیقراری تبدیل کرد.
خدایگان پی اصلاح کار ملک شتافت
اگرچه داشت دلی از غم زمانه نژند
هوش مصنوعی: خداوندگار برای بهبود امور کشور به تلاش افتاد، هرچند دلش از غم و اندوه دوران به درد آمده بود.
در این حوادث هفتاد و اند روز بود
که دیده بسته ز دیدار خانه و فرزند
هوش مصنوعی: در این ماجراها، بیش از هفتاد روز گذشت که چشمانم از دیدن خانه و فرزندانم بسته مانده بود.
همی نگشتی آسایشش بدل مطلوب
همی نبودی آرامشش بطبع پسند
هوش مصنوعی: تو همواره در جستجوی آرامش او بودی، اما هیچگاه نتوانستی او را به آسایش برسانی و آرامش طبع او را به دست آوری.
شکست قلبش با راحت و فرح پیمان
گسست جانش از لذت و طرب پیوند
هوش مصنوعی: دل او از خوشحالی و آرامش جدا شد و روحش از لذت و شادی بینصیب ماند.
گرفت حنظل در ساغرش مقام شکر
نمود خارا در بسترش بسان پرند
هوش مصنوعی: حنظل در ظرفش جای شکر را گرفت و خارا در بسترش مانند پرندهای شد.
گهی ز لعل گهربار در غلطان بیخت
گهی ز خامه بکافور مشک بپراکند
هوش مصنوعی: گاهی از لعل گرانبهایش قطرهای میریزد و گاهی از قلمش بوی خوش عطر مشک را در فضا پخش میکند.
ز باژو ساو بکاهید و در مقابل آن
دل رعیت با مهر شهریار آکند
هوش مصنوعی: از مالیاتها کم کنید و به جای آن دلهای مردم را با محبت و مهربانی پادشاه پر کنید.
چنان ز لوح جهان شست نقش فکرت بد
که شست آیت فرقان صحیفه پازند
هوش مصنوعی: به گونهای که اندیشهام از دنیای مادی پاک و منقوش شد، آیات قرآن نیز در صحیفههای آسمانی به وضوح نمایان گردید.
ز عزم او بخروشند روزگار و قدر
ز حلم او بستوهند قارن و الوند
هوش مصنوعی: به خاطر اراده او، روزگار به جنب و جوش میآید و از آرامش و حلم او، قارن و الوند (دو کوه مشهور) به ستوه میآیند.
سزد که بر رخش از بهر دفع عین کمال
ز مهر سوزد در مجمر سپهر سپند
هوش مصنوعی: شایسته است که برای حفظ زیبایی و کمال، از شعله عشق در آسمان به او به خوبی توجه شود.
مآثرش همه الحق چو معجزاتستی
ولیک رایش مر، وحی را بود مانند
هوش مصنوعی: تمامی آثار او الحق مانند معجزات است، اما رای او همچون وحی است.
خدایگانا صیدی چو من ذلیل و زبون
کجا رود که نیفتد ترا بخم کمند
هوش مصنوعی: خدایا، من مانند یک شکار شده و زبون، کجا میتوانم بروم که در دام تو گرفتار نشوم؟
بر آستانت مانند خاک پست شدم
بدام امید که گردم قرین بخت بلند
هوش مصنوعی: در برابر درگاه تو، همچون خاک فروتن شدم، به امید آن که روزی همسفر بختی بلند و نیکو شوم.
بنعمت تو که از خدمتت نپوشم چشم
ورم ببری با تیغ تیز بند از بند
هوش مصنوعی: به خاطر لطف تو، هرگز از خدمت به تو چشم نمیپوشم، حتی اگر با تیغ تیز، بندهای مرا پاره کنی.
الا چو از پی خرداد ماه تیر آید
چنانکه از پی بهمن همی بود اسفند
هوش مصنوعی: به دنبال خرداد ماه، تیرماه که به آن میرسد مانند آن است که پس از بهمن، اسفند میآید.
ستاره سجده کند مر ترا بخاک قدم
هلال بوسه زند مر ترا بنعل سمند
هوش مصنوعی: ستارهها به خاطر تو به خاک پای تو سجده میکنند و هلال ماه به پای تو بوسه میزند.